Art. 83 Kodeksu cywilnego reguluje szczególną sytuację dotyczącą oświadczeń woli złożonych „dla pozoru”. Przepis ten w §1 stanowi, że takie oświadczenie jest nieważne wobec drugiej strony, mimo jej zgody, ponieważ nie odzwierciedla rzeczywistego zamiaru składającego oświadczenie. Jednakże, jeśli pozorne oświadczenie służy ukryciu innej czynności prawnej, co do ważności tego oświadczenia stosuje się zasady właściwe dla tej ukrytej czynności. Oznacza to, że pozorność nie przekreśla automatycznie skuteczności danej czynności prawnej, jeśli jej istota jest inna niż wyrażona na zewnątrz. §2 rozstrzyga natomiast o sytuacji, gdy czynność dokonana na podstawie pozornego oświadczenia ma charakter odpłatny i skutkuje nabyciem uprawnień przez osobę trzecią. W takim przypadku pozorność oświadczenia nie wpływa na skuteczność tej czynności, o ile osoba trzecia nie działała w złej wierze, czyli nie wiedziała o pozorze.
Przepis ma zastosowanie w sytuacjach, gdy strony dokonują czynności prawnych, ale faktyczne intencje nie pokrywają się z wypowiedzianymi oświadczeniami woli. Oświadczenie „dla pozoru” jest zatem wyrazem pozoranctwa prawnego, stosowanego często dla ukrycia prawdziwych stosunków prawnych bądź zamierzeń stron. Przepis wskazuje, że w takich przypadkach ochrona prawna jest ograniczona wobec oświadczenia, które nie było rzeczywistą wolą składającego. Jednocześnie zabezpiecza interesy osób trzecich, które w dobrej wierze nabyły prawa lub zostały zwolnione z obowiązków w związku z czynnością odpłatną dokonana na podstawie pozornego oświadczenia.
Przykładem zastosowania art. 83 KC może być sytuacja, gdy rodzice złożą oświadczenie woli o sprzedaży nieruchomości swojemu dziecku „dla pozoru”, by ukryć przekazanie majątku jako darowiznę. W rzeczywistości między stronami zachodzi inna czynność, np. darowizna. Zgodnie z §1, oświadczenie sprzedaży jest nieważne, ale z uwagi na ukrycie rzeczywistej czynności (darowizny) ważność ocenia się według zasad dotyczących darowizny. Jeśli osoba trzecia, na przykład wierzyciel rodziców, nie wiedziała o tej pozorności i zawarła z dzieckiem odpłatną umowę, jej prawa pozostają zachowane, o ile działała w dobrej wierze. Dzięki temu prawo chroni osoby trzecie przed negatywnymi skutkami pozoru, co jest istotne w relacjach gospodarczych i zabezpiecza obroty prawne.
Częstym nieporozumieniem w stosowaniu art. 83 KC jest mylenie pozorności oświadczenia woli z innymi wadami oświadczeń, takimi jak błąd czy podstęp. Pozorność polega bowiem na faktycznym braku zamiaru wywołania skutków prawnych zgodnych z tym oświadczeniem, mimo jego formalnego złożenia. Innym błędem jest nieuwzględnianie ochrony osób trzecich, które działają w dobrej wierze. Nie należy też zapominać, że pozorność nie unieważnia automatycznie każdej czynności prawnej – jej skuteczność ocenia się w kontekście całej sytuacji prawnej. Dlatego w indywidualnych sprawach stosowanie przepisu wymaga starannej analizy, co wskazuje na zasadność konsultacji z prawnikiem przy konkretnych problemach prawnych dotyczacych oświadczeń woli złożonych dla pozoru.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.