Art. 916 Kodeksu cywilnego dotyczy sytuacji, gdy umowa o dożywocie prowadzi do niewypłacalności dożywotnika, czyli osoby zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych. Zgodnie z tym przepisem, osoba, wobec której ciążą alimenty względem dożywotnika, ma prawo wnioskować o uznanie takiej umowy za bezskuteczną w stosunku do siebie. Oznacza to, że umowa o dożywocie może być w pewnych okolicznościach unieważniona, jeśli jej skutkiem jest zaszkodzenie wierzycielowi alimentacyjnemu, poprzez spowodowanie niewypłacalności dożywotnika. Ważne jest to, że przepisy nie wymagają wykazania, iż dożywotnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli ani odniesienia do momentu zawarcia umowy – bez względu na te okoliczności uprawnienie to przysługuje. Jednocześnie w paragrafie 2 wskazano, że możliwość uznania umowy za bezskuteczną jest ograniczona terminem pięciu lat od daty zawarcia umowy. Po upływie tego czasu roszczenie nie może być już skutecznie podniesione.
Przepis ma zastosowanie wyłącznie w sytuacjach, gdy osoba uprawniona do alimentów względem dożywotnika zauważy, że umowa o dożywocie przyczyniła się do niewypłacalności tego dożywotnika. Aby móc skutecznie powołać się na postanowienia art. 916, musi istnieć ustawowy obowiązek alimentacyjny, a następnie musi dojść do stanu niewypłacalności wynikającego z tej konkretnej umowy i w terminie nieprzekraczającym pięciu lat od jej zawarcia. Przepis ma na celu ochronę interesów wierzycieli alimentacyjnych przed utratą realnej możliwości dochodzenia świadczeń z majątku dożywotnika, które mogły zostać nadmiernie ograniczone lub wyczerpane w wyniku zawartej umowy.
Przykładowo, wyobraźmy sobie, że matka ma ustawowy obowiązek alimentacyjny względem swojego dorosłego syna, a on jest dożywotnikiem w umowie dożywocia zawartej z inną osobą. Po pewnym czasie syn staje się niewypłacalny, a to właśnie wskutek tej umowy – np. przeniesienia części majątku na osobę zobowiązaną do świadczenia na rzecz dożywotnika. Wtedy matka może żądać uznania tej umowy dożywocia za bezskuteczną wobec siebie, by nadal móc dochodzić alimentów. Oznacza to, że efekty umowy nie będą miał wpływu na jej roszczenia, ponieważ umowa spowodowała niemożność zaspokojenia jej praw.
Często pojawiają się wątpliwości dotyczące terminu, w jakim można żądać unieważnienia umowy lub czy świadomość dożywotnika ma wpływ na skuteczność roszczenia. Przepis jednoznacznie stanowi, że uprawnienie to przysługuje niezależnie od świadomości pokrzywdzenia wierzycieli czy daty zawarcia umowy, co oznacza, że nie trzeba udowadniać złej woli dożywotnika. Natomiast nieznajomość pięcioletniego limitu może prowadzić do niewykorzystania prawa do ochrony wierzycieli. Ponadto niektórzy błędnie próbują podnosić roszczenia po upływie terminu, co skutkuje odrzuceniem powództwa. Warto pamiętać, że w kwestiach indywidualnych zawsze wskazana jest konsultacja z prawnikiem, by właściwie ocenić możliwość i skuteczność stosowania art. 916 KC.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.