Art. 12.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 12 KPC określa, w jakim trybie mogą być dochodzone roszczenia majątkowe, których źródłem jest przestępstwo. Przepis wskazuje dwie drogi: zasadą jest dochodzenie takich roszczeń w postępowaniu cywilnym, a wyjątkowo - tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie - mogą one być rozpoznane w postępowaniu karnym. Innymi słowy, sama okoliczność, że szkoda powstała wskutek czynu zabronionego, nie pozbawia poszkodowanego prawa do wytoczenia zwykłego powództwa przed sądem cywilnym. Jednocześnie ustawodawca dopuszcza, aby w określonych przypadkach sąd karny rozstrzygał także o majątkowych następstwach przestępstwa, jednak zakres tej możliwości wynika z odrębnych przepisów, a nie z samego art. 12 KPC. Przepis ma zatem charakter porządkujący i wyznacza granicę między drogą cywilną a karną.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 12 KPC znajduje zastosowanie wtedy, gdy roszczenie ma charakter majątkowy, czyli daje się wyrazić w pieniądzu lub dotyczy praw o wartości majątkowej, i gdy jego podstawą faktyczną jest zdarzenie stanowiące przestępstwo. Chodzi zarówno o naprawienie szkody na mieniu, jak i o świadczenia pieniężne związane ze szkodą na osobie. Przepis nie rozstrzyga natomiast sam z siebie o zasadności roszczenia - ta wynika z prawa materialnego, przede wszystkim z przepisów o odpowiedzialności odszkodowawczej. Znaczenie art. 12 KPC ujawnia się zwłaszcza wtedy, gdy poszkodowany zastanawia się, czy czekać na zakończenie procesu karnego, czy od razu skierować sprawę do sądu cywilnego. Wybór drogi cywilnej jest dopuszczalny niezależnie od tego, czy postępowanie karne w ogóle zostało wszczęte.

Przykład

Pan Marek padł ofiarą oszustwa: sprzedawca przyjął przelew za sprzęt budowlany, którego nigdy nie wysłał. Poszkodowany złożył zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, ale postępowanie przygotowawcze przeciąga się, a on chce szybciej odzyskać pieniądze. Zgodnie z art. 12 KPC może wytoczyć powództwo o zapłatę przed sądem cywilnym, powołując się na te same okoliczności faktyczne, i przedstawić dowody, w tym potwierdzenie przelewu oraz korespondencję ze sprzedawcą. Alternatywnie, jeżeli przepisy postępowania karnego to przewidują, o obowiązku naprawienia szkody może orzec sąd karny w wyroku skazującym.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przekonanie, że dopóki trwa sprawa karna, droga cywilna jest zamknięta - art. 12 KPC takiego zakazu nie ustanawia. Drugim nieporozumieniem jest oczekiwanie, że sąd karny zawsze rozstrzygnie o pełnej wysokości szkody; dzieje się to tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie i w zakresie z nich wynikającym. Trzeci błąd polega na przyjmowaniu, że przepis ten tworzy nowe roszczenie - w rzeczywistości wskazuje jedynie tryb jego dochodzenia. Warto też pamiętać, że wybór drogi nie zwalnia z obowiązku wykazania szkody, jej wysokości i związku przyczynowego. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, która droga będzie skuteczniejsza.