Art. 539.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 539 KPC wprowadza zasadę wyłączności trybu, w jakim można podważyć treść orzeczenia o uznaniu za zmarłego albo postanowienia stwierdzającego zgon. Zgodnie z tym przepisem dowód na to, że osoba uznana za zmarłą lub osoba, której zgon został stwierdzony, w rzeczywistości pozostaje przy życiu, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu unormowanym w oddziale, w którym przepis ten się znajduje. To samo dotyczy dowodu, że śmierć nastąpiła w innej chwili niż chwila oznaczona w orzeczeniu sądu. Oznacza to, że sąd rozpoznający jakąkolwiek inną sprawę nie może samodzielnie, na potrzeby tego postępowania, ustalić, iż orzeczenie o uznaniu za zmarłego jest niezgodne z rzeczywistością. Przepis chroni w ten sposób pewność obrotu prawnego oraz jednolitość ustaleń co do faktu i chwili śmierci człowieka.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 539 KPC znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy istnieje już prawomocne orzeczenie o uznaniu za zmarłego albo o stwierdzeniu zgonu, a pojawiają się okoliczności podważające jego treść. Przesłanką sięgnięcia po odrębne postępowanie jest twierdzenie, że dana osoba żyje albo że zmarła w innym momencie niż wskazany w orzeczeniu. Zainteresowanym może być zarówno sama osoba, której orzeczenie dotyczy, jak i osoby, których praw dotyczy ustalona chwila śmierci, na przykład spadkobiercy czy małżonek. Znaczenie chwili śmierci bywa doniosłe, ponieważ od niej zależy między innymi krąg osób dziedziczących. Bez skorzystania z właściwego trybu orzeczenie pozostaje wiążące.

Przykład

Sąd uznał za zmarłego mężczyznę, który zaginął wiele lat wcześniej, oznaczając chwilę jego śmierci na określoną datę. Po latach mężczyzna wraca do kraju i chce uporządkować swoją sytuację prawną, w tym odzyskać majątek, który przypadł spadkobiercom. Nie może w tym celu wystąpić po prostu z powództwem o wydanie rzeczy i w tym procesie wykazywać, że żyje, ponieważ art. 539 KPC nakazuje najpierw przeprowadzić odrębne postępowanie zmierzające do uchylenia orzeczenia. Dopiero po jego zakończeniu może skutecznie powoływać się na to, że orzeczenie o uznaniu za zmarłego nie odpowiada rzeczywistości.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przekonanie, że skoro dana osoba fizycznie stawia się przed sądem lub urzędem, orzeczenie automatycznie traci moc. Tak nie jest - konieczne jest formalne przeprowadzenie właściwego postępowania. Drugim nieporozumieniem jest sądzenie, że art. 539 KPC dotyczy wyłącznie sytuacji, w której osoba żyje; przepis obejmuje także spory o samą chwilę śmierci, nawet gdy sam fakt zgonu nie jest kwestionowany. Zdarza się również mylenie tego trybu ze zwykłym sprostowaniem aktu stanu cywilnego, które służy innym celom. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności i wskaże właściwy sposób działania.