I GSK 608/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Michał Kowalski (spr.) Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant Kacper Tybuszewski po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 listopada 2019 r. sygn. akt III SA/Po 593/19 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2019 r. nr 951/12/14/2019 w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 21 listopada 2019 r., akt III SA/Po 593/19 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. 2023 r., poz. 1634 – dalej jako p.p.s.a.) oddalił skargę M. W. na decyzję Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2019r. nr 951/12/14/2019 w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej na rok 2014.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

M. W. złożył w dniu 16 maja 2014 r. wniosek o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej na 2014 r. Względem skarżącego ustalono stworzenie sztucznych warunków wymaganych do otrzymania płatności. Kierownik Biura Powiatowego ARMiR w K. decyzją z dnia 11 stycznia 2018 r. odmówił zatem skarżącemu przyznania płatności rolnośrodowiskowej na rok 2014.

Orzekając na skutek odwołania skarżącego Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARMiR w Poznaniu decyzją z dnia 26 czerwca 2019 r., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że oprócz strony podmiotami uczestniczącymi w tworzeniu sztucznych warunków w celu maksymalizowania wysokości przyznawanych płatności w różnych schematach pomocowych były A sp. j., B sp. j. i C sp. j. Spółki te zawiązała i zarządzała nimi strona i choć formalnie są one odrębnymi podmiotami, faktycznie są jedną jednostką, zarządzaną przez tą samą osobę. Ustalono, że ze względu na brak możliwości pozyskiwania maksymalnego dofinansowania na dotychczasowych zasadach, skarżący stworzył kolejny mechanizm, tym razem oparty na legalnie powołanych, lecz sztucznie działających spółkach, zawiązanych przez niego i jego konkubinę S. M. jedynie i wyłącznie w celu przejęcia gruntów wcześniej deklarowanych do płatności przez osoby, które przyznały się do wyłudzenia płatności w latach 2005-2011. W krótkim odstępie czasu spółki te już po kilku dniach od powstania złożyły wnioski o przyznanie płatności w wyniku przejęcia posiadania gospodarstwa rolnego odpowiednio od J. B., K. S. i M. C.. Do zawiązania tych spółek doszło po rozpoczęciu śledztwa w sprawie wyłudzenia płatności. Wskazane czynności miały więc jedynie na celu kontynuowanie przez skarżącego procederu związanego ze sztucznym podziałem gruntów będących faktycznie w jego posiadaniu, aby uzyskać płatności w kwocie wyższej aniżeli w przypadku zgłoszenia wszystkich gruntów w jednym wniosku.

Zarządzanie gruntami rolnymi przez M. W. jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie uległo zmianie od 2004 r. mimo prowadzonego postępowania i oskarżenia podstawionych właścicieli o wyłudzenie płatności. Strona była i jest faktycznym użytkownikiem gruntów deklarowanych do płatności zarówno przez osoby fizyczne i osoby prawne. To strona w 2014 r. pełniła funkcje zarządcze w tych jednostkach i ona w omawianej kampanii decydowała o wykorzystaniu gruntów wskazywanych do płatności, przeznaczeniu uzyskanego plonu, osobach wykonujących określone czynności na gruntach czy zawieranych transakcjach i dzierżawach.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zaskarżonym wyrokiem z 21 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Po 593/19 oddalił skargę M. W. na decyzję Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej na rok 2014.

Sąd I instancji wskazał, że istota sporu sprowadza się do stwierdzenia, czy skarżący wespół ze wskazanymi przez organ odwoławczy podmiotami sztucznie stworzył warunki wymagane do uzyskania korzyści wynikających z sektorowego prawodawstwa rolnego, w sprzeczności z jego celami. Spór w rozważanym zakresie powstał odnośnie do dochodzonych w roku 2014 przez skarżącego, jako rolnika samodzielnie prowadzącego gospodarstwo rolne, płatności rolnośrodowiskowych.

W rozpatrywanej sprawie skarżący działając z podmiotami wskazanymi przez organ wyczerpał przesłanki z art. 4 ust. 8 rozporządzenia 65/2011. Chociaż ubiegając się o te płatności formalnie spełnił wymogi do ich uzyskania, warunki te zostały jednak stworzone sztucznie, w sprzeczności z celami wynikającymi z wyżej wskazanych uregulowań.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, organ zasadnie uznał, mając na względzie całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, ocenionego w zgodzie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego, że chociaż skarżący i pozostałe wymienione przez organ podmioty formalnie tworzą samodzielne gospodarstwa, to jednak pozostają one ze sobą ściśle powiązane (osobowo, ekonomicznie i funkcjonalnie). Podmioty te, mimo tego rodzaju powiązań, wystąpiły z oddzielnymi wnioskami o przyznanie płatności za 2014 r., działając formalnie jako samodzielni rolnicy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji organ odwoławczy prawidłowo uznał i wyczerpująco uzasadnił stworzenie sztucznych warunków w celu maksymalizacji płatności. Gdyby w jednym wniosku o przyznanie płatności na 2014 r. wskazano dz. ew. deklarowane we wszystkich powiązanych ze stroną wnioskach, kwota zmniejszenia wynikająca z zastosowania współczynnika korygującego i zwrotu dyscypliny finansowej byłaby znacznie wyższa niż w przypadku odrębnego ubiegania się o płatności.

WSA wskazał, że elementami kreowania sztucznych warunków w omawianej sprawie są łącznie wzięte powiązania osobowe: organ wskazał, że wskazane wyżej spółki jawne powstały w 2011 r. i zostały założone przez M. W., S. M. (konkubinę strony) i L. W. (matkę strony);

-powiązania adresowe: w 2014 r. w okresie składania wniosków o płatności podmioty te miały tożsamy adres jak M. W.;

- tożsame przedmioty działalności w zakresie rolnictwa, przy czym nie wykazano, aby którakolwiek ze spółek wymagała wyodrębnienia ze względu na profil działalności czy konieczność zapewnienia specjalnego, odmiennego rynku zbytu;

- położenie działek: gospodarstwa ubiegające się w 2014 r. o dofinansowanie były rozproszone; deklarowane do płatności leżały na terenach różnych obszarów administracyjnych; ponadto podmioty prawne oraz osoby fizyczne wielokrotnie deklarowały do płatności grunty położone nie tylko w tym samym powiecie, ale również gminie i obrębie; określone rozdysponowanie gruntów miedzy wnioskami różnych podmiotów miało na celu uzyskanie płatności w wysokościach niemożliwych do uzyskania w przypadku ich zadeklarowania przez jeden podmiot (M. W.);

- rodzaj upraw na zadeklarowanych przez omawiane podmioty i osoby fizyczne działkach: wielokrotnie na położonych w tym samym obrębie działkach, będących w formalnym posiadaniu różnych gospodarstw rolnych stwierdzono te same uprawy, a jedynym tego celem była chęć uzyskania dofinansowania do wszystkich gruntów będących w faktycznym posiadaniu strony;

- przejęcia gruntów od osób fizycznych, które pobrały w latach 2005-2011 nienależne im płatności, dokonywały inne gospodarstwa rolne niż te, które zamierzały uzyskać do nich płatność w 2014 r. (k. 17-20 zaskarżonej decyzji); grunty rolne, także i te będące w posiadaniu beneficjentów, którzy nie wnioskowali o dofinansowanie w 2014 r., były w omawianej kampanii swobodnie przekazywane między osobami fizycznymi i wskazanymi wyżej trzema spółkami; przeniesienia te były pozorne, ponieważ stanowiły jedynie formalny tytuł do wydzielania gruntów o areale gwarantującym uzyskanie płatności (k. 20-21 zaskarżonej decyzji); również M. W. i jego matka L. W. wskazali we wniosku o przyznanie płatności na 2014 r. działki, które w latach 2005-2011 były użytkowane przez podstawionych przez stronę właścicieli gruntów (k. 22 zaskarżonej decyzji);

- umowy dzierżawy między nowo zawiązanymi spółkami a osobami fizycznymi, co miało zapewnić skarżącemu nie ciągłość w otrzymywaniu płatności i umożliwić ich otrzymywanie co do wszystkich gruntów rolnych będących w jego faktycznym posiadaniu już od 2004 r.; umowy te zawierano wielokrotnie z fikcyjnymi właścicielami gruntów podstawionymi przez M. W. w dniu dokonywania transakcji.

Jak przypomniał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zarządzanie gruntami rolnymi przez skarżącego nie uległo zmianie od 2004 r. mimo prowadzonego postępowania i oskarżenia podstawionych właścicieli o wyłudzenie płatności. Skarżący był i jest faktycznym użytkownikiem gruntów deklarowanych do płatności zarówno przez osoby fizyczne i osoby prawne. W 2014 r. pełnił on funkcje zarządcze w tych jednostkach i decydował o wykorzystaniu gruntów wskazywanych do płatności, przeznaczeniu uzyskanego plonu, osobach wykonujących określone czynności na gruntach czy zawieranych transakcjach i dzierżawach. Powyższe potwierdza stworzenie sztucznych warunków między skarżącym i wskazanymi w obszernym uzasadnieniu organu odwoławczego spółkami jawnymi, co pozostaje w sprzeczności z celami płatności. Maksymalizacja płatności była zamierzona przez podmioty tworzące sztuczne warunki, w tym również skarżącego. Wynika to nie tylko z przedstawionych powiązań pomiędzy tymi podmiotami, lecz nadto znajduje potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym.

W skardze kasacyjnej zaskarżano powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. naruszenie przepisów o postępowaniu mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 p.p.s.a. oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez wadliwą kontrole zaskarżonej decyzji pod względem zgodności z prawem, w szczególności poprzez zaakceptowanie, że:

a. rozstrzygnięcie zapadło z naruszeniem prawa procesowego art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., polegające na zaniechaniu zebrania i rozważenia całego materiału dowodowego, dokonanie ustaleń na podstawie protokołów zeznań świadków, którzy nie mają żadnej wiedzy dotyczących postępowania w przedmiocie przyznania płatności w 2014, albowiem relacje świadków dotyczą zdarzeń sprzed roku 2011., pominiecie przy czynieniu ustaleń faktycznych, wiarygodnego dowodu z zeznań stron i świadków w postaci T. J., S. B. i S. M., przyjęcia, że jedynym i zupełnym dowodem w postępowaniu administracyjne w przedmiocie przyznania płatności za rok 2011 jest akt oskarżenia, w sytuacji gdy zarówno okres objęty postępowaniem, jak i jego strona nie pozostają w żadnym związku przyczynowym i zarazem materialnym z zagadnieniami prawnymi objętymi aktem oskarżenia,

b. rozstrzygnięcie zapadło z naruszeniem prawa procesowego art. 86 k.p.a. w związku z art. 95 § 1 k.p.a. poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania strony skarżącej, w sytuacji gdy organ miał do wyjaśnienia okoliczność istotne dla sprawy.

Strona przeciwna nie skorzystała z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy.

Zgodnie z 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Konstrukcja tej normy prawnej wskazuje, że stawiając zarzut naruszenia przepisów postępowania, które w ocenie strony skarżącej zostały naruszone przez Sąd I instancji, należy uprawdopodobnić istnienie potencjonalnego związku przyczynowego między uchybieniem proceduralnym a wynikiem postępowania sądowoadministracyjnego. W tym wypadku nie chodzi o to, że ewentualne uchybienie mogło mieć jakikolwiek wpływ na wynik sprawy, lecz wpływ istotny. Oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu przepisów postępowania jest niezbędne w sytuacji, gdy strona zamierza kwestionować stan faktyczny przyjęty przy wyrokowaniu przez Sąd I instancji.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2) p.p.s.a. jej autor zarzucił Sądowi I instancji naruszenie: art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 1 § 2 p.p.s.a. oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 p.p.s.a. w powiązaniu z art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a. oraz art. 86 k.p.a. w związku z art. 95 § 1 k.p.a.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Prawidłowe uzasadnienie stwierdzenia zaistnienia omawianej przesłanki musi polegać na wskazaniu, które przepisy oznaczone numerem artykułu (paragrafu, ustępu itp.) ustawy zostały naruszone z równoczesnym wyraźnym wskazaniem, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie jest naruszeniem przepisów postępowania zastosowanie przez Sąd I instancji środka określonego w ustawie - art. 151 p.p.s.a., kiedy Sąd nie stwierdzi naruszenia prawa z art. 145 § 1 p.p.s.a. Stawianie Sądowi I instancji zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., który jest przepisem postępowania sądowoadministracyjnego jest dopuszczalne, kiedy kasator powiąże ten przepis postępowania z odpowiednimi przepisami postępowania, które miały zastosowanie w postępowaniu administracyjnym. Autor skargi kasacyjnej podnosząc zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. nie powiązał tego przepisu postępowania z przepisami postępowania mającymi zastosowanie w sprawie administracyjnej. Przepisy art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. w tej sprawie nie miały zastosowania, przez co nie mogły zostać naruszone tak przez organy administracji publicznej, jak i przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu.

Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020, w postępowaniu w sprawie o przyznanie pomocy organ, przed którym toczy się postępowanie: stoi na straży praworządności; jest obowiązany w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy; udziela stronom, na ich żądanie, niezbędnych pouczeń co do okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania; zapewnia stronom, na ich żądanie, czynny udział w każdym stadium postępowania i na ich żądanie, przed wydaniem decyzji administracyjnej, umożliwia im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, przepisów art. 79a oraz art. 81 k.p.a. nie stosuje się. Strony oraz inne osoby uczestniczące w postępowaniu, o którym mowa w ust. 1, są obowiązane przedstawiać dowody oraz dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek; ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Porównanie tej regulacji z zasadami ogólnymi wymienionymi w k.p.a. wskazuje, że obowiązek organu został ograniczony jedynie do wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego wskazanego przez stronę. Na organach nie ciąży natomiast obowiązek aktywnego poszukiwania dowodów na poparcie uprawnienia wnioskodawcy do otrzymania płatności. W postępowaniu w sprawie przyznania płatności nastąpiło odejście od zasady prawdy obiektywnej, ustawodawca zastosował regulację odmienną od art. 7 k.p.a., zgodnie z którym to organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. W postępowaniu w sprawie przyznania płatności to nie organ administracji publicznej, a posiadacz (faktycznie korzystający) gruntów ma przedstawić wszystkie dowody niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest to zatem oparcie postępowania dowodowego w znacznym stopniu na dowodach przedstawionych przez stronę w toku postępowania, a tym samym przeniesienie ciężaru dowodowego na osobę, która z faktu wywodzi skutki prawne. Ciężar wykazania spełnienia przesłanek, od których uzależnione jest uprawnienie do płatności obciąża rolnika, który wnioskował o przyznanie płatności. Natomiast, zgodnie z art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, że stan faktyczny został ustalony przez organ administracji publicznej z zachowaniem reguł procedury przewidzianych w art. 27 ustawy o wspieraniu oraz w przepisach k.p.a.. Stan faktyczny sprawy zakończonej decyzją ostateczną został ustalony prawidłowo, proces subsumcji tego stanu faktycznego pod zastosowane przepisy prawa materialnego również jest prawidłowy.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 86 k.p.a. w związku z art. 95 § 1 k.p.a.: "Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu." "Na rozprawie strony mogą składać wyjaśnienia, zgłaszać żądania, propozycje i zarzuty oraz przedstawiać dowody na ich poparcie. Ponadto strony mogą wypowiadać się co do wyników postępowania dowodowego."

Przepisy ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu stanowią inaczej niż k.p.a. jeśli chodzi o składanie wyjaśnień przez stronę. Beneficjent jest obowiązany przedstawiać dowody oraz dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek. Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na beneficjencie, który z tego faktu wywodzi skutki prawne. To beneficjent decyduje o tym, czy wyczerpał środki dowodowe oraz o tym, czy wykazał spełnienie przesłanek, od których uzależnione jest uprawnienie do płatności. Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy, przede wszystkim ten przedłożony przez beneficjenta. Rozdział 5 Rozprawa ustawy Kodeks postępowania administracyjnego nie ma nawet odpowiedniego zastosowania w sprawach administracyjnych uregulowanych ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020. Przesłanki przeprowadzenia rozprawy administracyjnej są określone w art. 89 k.p.a.: przyspieszenie lub uproszczenie postępowania administracyjnego; gdy wymaga tego przepis prawa; zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron oraz gdy jest to potrzebne dla wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin. Żadna z nich nie koresponduje z trybem postępowania uregulowanym w ustawie o płatnościach wspieraniu:

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie naruszył art. 86 k.p.a. oraz art. 95 § 1 k.p.a., ponieważ przepisy te nie mają zastosowania w postępowaniu o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie naruszył art. 3 § 1 i 2 pkt 1) p.p.s.a. Przepis art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a., sąd administracyjny może bowiem naruszyć wówczas, gdy zaniecha kontroli skutecznie złożonej skargi, rozpozna sprawę nienależącą do jego kognicji, zastosuje środek kontroli inny niż określony w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, bądź zastosuje inne niż zgodność z prawem kryterium kontroli działalności administracji publicznej. W tej sprawie Sąd I instancji rozpoznał skargę na decyzję ostateczną oraz ocenił ją pod kątem legalności w zakresie zastosowanych przepisów.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionej podstawy z art. 174 pkt 2) p.p.s.a.

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1) p.p.s.a.