I OSK 1754/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych Wojewody [...] i E. sp. z o.o. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Po 970/19 w sprawie ze skarg E. S.A. w P. i E. sp. z o.o. w P. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2. zasądza na rzecz Wojewody [...] od E. sp. z o.o. w P. kwotę 2.525 (dwa tysiące pięćset dwadzieścia pięć) złotych i od E. S.A. w P. kwotę 2.525 (dwa tysiące pięćset dwadzieścia pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. zasądza na rzecz E. sp. z o.o. w P. od E. S.A. w P. kwotę 3.700 (trzy tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 2 czerwca 2021 r., II SA/Po 970/19, po rozpoznaniu sprawy ze skarg E. S.A. w P. i E. sp. z o.o. w P. na decyzję Wojewody [...] z [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości w punkcie I. uchylił zaskarżoną decyzję, a w punkcie II. zasądził od Wojewody na rzecz każdej ze skarżących kwotę po 7.400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Na wniosek M. O., złożony 10 stycznia 2018 r., wszczęte zostało postępowanie o ustalenie odszkodowania za szkody powstałe wskutek ograniczenia prawa własności oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], zapisanej w księdze wieczystej nr [...], stanowiącej działkę nr [...] z arkusza mapy [...] obrębu P.1, ze względu na przebieg napowietrznej linii elektroenergetycznej 110 kV S. – P.2 – C., wybudowanej na podstawie decyzji Urzędu Miejskiego w P. – Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska z [...] kwietnia 1976 r. Wniosek w tym samym przedmiocie, pismem z 15 października 2018 r. złożył również J. D.

Decyzją z [...] stycznia 2019 r. Prezydent Miasta P. (dalej: organ I instancji) ustalił na rzecz wnioskodawczyni odszkodowanie w wysokości 177.474,25 zł, a wnioskodawcy w wysokości 9.340.75 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła E. sp. z o.o.

Decyzją z [...] lutego 2019 r. Wojewoda [...] (dalej: Wojewoda) uchylił powyższą decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu Wojewoda stwierdził, że błędnie ustalono udział osób uprawnionych do dochodzenia odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości i należy wystąpić do rzeczoznawcy majątkowego o udzielenie wyjaśnień w zakresie dość lakonicznego opisu budynku posadowionego na przedmiotowej działce, doprecyzowania kryterium doboru przyjętych atrybutów waloryzujących oraz zawarcia wszystkich elementów wpływających na ustalenie zmniejszenia wartości nieruchomości. Ponadto, Wojewoda wskazał, że obowiązek odszkodowawczy leży zarówno po stronie spółki E. S.A. jak i E. sp. z o.o., zatem organ I instancji błędnie oznaczył katalog stron postępowania, uniemożliwiając E. S.A. czynny udział w postępowaniu.

Realizując powyższe zalecenia, w dniu 12 kwietnia 2019 r., zawiadomiono spółkę E. S.A. z siedzibą w P. o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz wystąpiono do rzeczoznawcy majątkowego o wyjaśnienie kwestii wskazanych przez Wojewodę.

Decyzją z [...] lipca 2019 r., znak [...], organ I instancji ustalił na rzecz wnioskodawców odszkodowanie w wysokości 186.815,00 zł za przedmiotową nieruchomość z tytułu zmniejszenia jej wartości ze względu na przebieg ww. napowietrznej linii elektroenergetycznej oraz zobowiązał solidarnie obie spółki do zapłaty ustalonego odszkodowania, wskazując, że odszkodowanie podlega wypłacie jednorazowo, w terminie czternastu dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna; odszkodowanie należy wypłacić: wnioskodawczyni w kwocie 93.407,50 zł oraz wnioskodawcy w kwocie 93.407,50 zł; do skutków zwłoki lub opóźnienia w zapłacie odszkodowania stosuje się odpowiednio przepisy k.c.

W toku postępowania, na podstawie pozyskanych akt archiwalnych organ I instancji ustalił, że Wydział Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Miejskiego w P. decyzją z [...] kwietnia 1976 r., ostateczną w pkt. 7 z dniem 5 maja 1976 r., zezwolił Zakładowi Energetycznemu P. – Miasto na tymczasowe zajęcie terenów stanowiących własność prywatną a leżących w pasie budowy zaprojektowanej linii napowietrznej, w tym m.in. nieruchomości stanowiącej przedmiotową działkę. Decyzja ta została wydana na podstawie przepisu art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t.j.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64; dalej: u.z.t.w.n.) i zawiera stwierdzenie, że "właścicielom zajętych nieruchomości należy się od Zakładu Energetycznego P. – Miasto, zgodnie z art. 36 u.z.t.w.n. odszkodowanie za straty spowodowane budową linii elektroenergetycznej 110 kV S. – P.1 – C.". Zgodnie z danymi księgi wieczystej według stanu z dnia ograniczenia prawa własności oraz wobec dokumentów potwierdzających nabycie spadku po zmarłych współwłaścicielach nieruchomości odszkodowanie zostało ustalone zgodnie z wysokością udziałów przysługujących stronom postępowania, tj. po 1/2 części. W ramach przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalono, że odszkodowanie nie zostało wcześniej ustalone i wypłacone oraz nie zostało zawarte porozumienie w sprawie odszkodowania. W dniu 7 września 2018 r. pozyskano operat szacunkowy sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego określający zmniejszenie wartości nieruchomości stanowiącej przedmiotową działkę, z uwzględnieniem stanów: w dniu ograniczenia prawa własności, tj. 5 maja 1976 r. oraz w dacie zrealizowania inwestycji (rzeczoznawca przyjął 31 października 1978 r.). Na jego podstawie ustalono, że zmniejszenie wartości nieruchomości stanowiącej przedmiotową działkę ze względu na przebieg ww. napowietrznej linii wysokiego napięcia wynosi 186.815,00 zł. Odszkodowanie to przysługuje stosownie do posiadanych udziałów wnioskodawcom. Strony miały możliwość zapoznania się z operatem szacunkowym, jak i wypowiedzenia się na temat zebranego materiału dowodowego w sprawie, z której nie skorzystały. Ponadto, na podstawie dokumentacji pozyskanej od spółki E. sp. z o.o. organ I instancji ustalił, że Zakład Energetyczny P. obecnie już nieistniejący, który miał status przedsiębiorstwa państwowego, został przekształcony w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa – Energetyka P. S.A., na podstawie ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa. Przekształcenie nastąpiło aktem notarialnym z [...] lipca 1993 r., rep. Nr [...]. W związku z połączeniem Energetyki P. S.A. z Energetyką S. S.A., Zakładem Energetycznym G. S.A., Z. Zakładem Energetycznym S.A. oraz Zakładem Energetycznym B. S.A, które miało miejsce 2 stycznia 2003 r., Energetyka P. S.A. zmieniła nazwę na Grupa Energetyczna E. S.A., a następnie na E. S.A. Na mocy umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa zawartej w formie aktu notarialnego z [...] czerwca 2007 r., rep. A nr [...], w celu wydzielenia operatora systemu dystrybucyjnego w rozumieniu art. 3 pkt 25 ustawy z 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r., Nr 89, poz. 626) nastąpiło zbycie przez spółkę E. S.A. części przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 Kodeksu cywilnego i zawiązanie spółki E. Sp. z o.o. oraz wyposażenie jej w majątek dystrybucyjny w formie aportu oddziału E. S.A., samodzielnie sporządzającego bilans, prowadzącego działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej, stanowiącego zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Obecnie zadania związane z dystrybucją energii elektrycznej m.in. na obszarze, na którym znajduje się przedmiotowa działka wykonuje spółka E. Sp. z o.o. z siedzibą w P., która jest również właścicielem posadowionej na niej infrastruktury energetycznej. Z powyższego wynika, że spółka E. S.A. była następcą prawnym podmiotu, który uzyskał zezwolenie na czasowe zajęcie działek, tj. Zakładu Energetycznego P., który wówczas był właścicielem (gestorem) sieci, natomiast obecnie właścicielem (gestorem) sieci jest spółka E. sp. z o.o. z siedzibą w P. Organ I instancji zwrócił również uwagę, że Wojewoda w decyzji z [...] lutego 2019 r., powołując się na przepis art. 554 k.c. wskazany w umowie z 30 czerwca 2007 r., podkreślił, że obowiązek odszkodowawczy leży zarówno po stronie spółki E. S.A. jak i . sp. z o.o., zatem do zapłaty odszkodowania spółki te zobowiązane są solidarnie.

W wyniku rozpoznania odwołań obu Spółek od powyższej decyzji Wojewoda, decyzją z [...] września 2019 r., orzekł o utrzymaniu jej w mocy. W ocenie Wojewody w sprawie ziściły się przesłanki, pozwalające na przyznanie wnioskodawcom odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z przedmiotowej nieruchomości z uwagi na ostateczną decyzję z 1976 r., zezwalającą Zakładowi Energetycznemu P. na tymczasowe zajęcie terenu dla pobudowania ww. linii elektroenergetycznej. Ówczesnym właścicielem nieruchomości był poprzednik prawny wnioskodawców. Uprawnionymi do dochodzenia należnego odszkodowania są jego spadkobiercy. Z kolei mając na względzie treść art. 132 ust. 6 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 poz. 121 ze zm.; dalej: u.g.n.) pierwotnie zobowiązanym do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości był Zakład Energetyczny P. – beneficjent decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości. Wojewoda nie zgodził się z poglądem, że zobowiązanym do wypłaty odszkodowania był Skarb Państwa, gdyż Prezydent Miasta zasadnie powołał się na art. 12 dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Zdaniem Wojewody, organ I instancji prawidłowo stwierdził, że obowiązek odszkodowawczy, wynikający z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. i odnoszący się do nieruchomości, należącej w dniu ograniczenia do poprzednika prawnego wnioskodawców, leży po stronie obu spółek solidarnie. W kontekście ustalenia kwoty należnego odszkodowania, Wojewoda wskazał, że operat sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego jest kompleksowy, rzetelny i może stanowić podstawę do ustalenia odszkodowania. Spełnia wszystkie wymagania wskazane w rozporządzeniu Rady Ministrów z 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. z 2004 r. Nr 207, poz. 2109, z późn. zm.) oraz prawidłowo opisuje przedmiot wyceny w postaci przedmiotowej działki. Rzeczoznawca majątkowy prawidłowo opisał też nieruchomość, wyszczególniając wszystkie elementy, znajdujące się na działce oraz powołując się na zgromadzone w sprawie dokumenty techniczne. Wojewoda uznał ponadto, że biegły, sporządzając operat szacunkowy, nie uchybił normie prawnej zawartej w art. 4 pkt 16 u.g.n., przyjmując do zastosowanej metody porównań wyłącznie nieruchomości podobne. Zdaniem Wojewody organ I instancji prawidłowo przyjął, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z przedmiotowej nieruchomości są solidarnie Spółki. W ocenie Wojewody chybiony okazał się również zarzut przedawnienia roszczenia o odszkodowanie, przysługującego wnioskodawcom. Do niniejszego postępowania administracyjnego, w tym zakresie nie mają zastosowania przepisy k.c. Nadto, Wojewoda wskazał, że E. S.A. została powiadomiona o toczącym się postępowaniu i otrzymała możliwość zapoznania się ze zgromadzonymi w sprawie dokumentami.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję wniosły E. S.A. i E. sp. z o.o.

E. S.A. zarzuciła naruszenie: art. 156 § 1 k.p.a., art. 28 k.p.a., art. 35 ust. 1 i 2 w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. w zw. z art. 129 ust. 5 u.g.n., art. 132 ust. 6 i art. 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i art. 124b ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 107 k.p.a. oraz art. 118 k.c.

E. sp. z o.o. zarzuciła natomiast naruszenie: art. 4 pkt 9b u.g.n., art. 233 u.g.n., art. 134 u.g.n., art. 132 ust. 6 i 5 u.g.n., art. 124 i 124b u.g.n., art. 128 ust. 4 u.g.n., art. 129 ust. 5 u.g.n., art. 35 i 36 u.z.t.w.n., art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, art. 2 ust. 1, art. 4 ust. 1 pkt 2, art. 5 ust. 3 ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych, art. 7, 77, 80, 84, 11, 104 k.p.a. oraz art. 118 i 922 w zw. z art. 1 k.c.

W odpowiedzi na skargi Wojewoda wniósł o ich oddalenie.

W piśmie procesowym z 21 grudnia 2020 r. również wnioskodawcy wnieśli o oddalenie skarg.

Postanowieniem z 19 grudnia 2019 r. Sąd wydał w sprawie II SA/Po 971/19, w oparciu o art. 111 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), postanowienie o połączeniu sprawy ze sprawą II SA/Po 970/19 w celu ich łącznego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia.

Uwzględniając skargi Sąd I instancji wskazał, że z uwagi na podjętą przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 22 lutego 2021 r. uchwałę o sygn. akt I OPS 1/20, oraz powołując się na art. 269 § 1 p.p.s.a., wnioskodawcy byli uprawnieni do wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie w związku z ograniczeniem sposobu użytkowania przedmiotowej nieruchomości. Brak było zatem przeszkód do ustalenia odszkodowania na ich rzecz w oparciu o art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.

Zdaniem Sądu I instancji podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest wyłącznie E. sp. z o.o. z siedzibą w P. Punktem wyjścia do wyinterpretowania normy określającej podmiot zobowiązany do wypłaty odszkodowania powinna być regulacja, która mogła być podstawą do określenia takiego podmiotu w 1976 r., czyli w dacie wydania decyzji zezwalającej na budowę linii energetycznej i zajęcia gruntu pod tak określony cel. Jednocześnie Sąd I instancji podkreślił, że regulacja uchylonej u.z.t.w.n. jest jedynie swoiście rozumianym wzorcem do określenia przedmiotu sprawy odszkodowawczej, a także podmiotów uprawnionego i zobowiązanego. W tych zakresach, w których przepisy uchylonej u.z.t.w.n. nie "przystają" do aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej i regulacji, rekonstrukcja normy prawnej statuującej odpowiedzialność odszkodowawczą za usytuowanie urządzeń przesyłowych powinna być dokonywana w oparciu o obecnie obowiązujące przepisy u.g.n.

Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. (w brzmieniu obowiązującym po dacie wydania zezwolenia z 1976 r. i budowy linii energetycznej), odszkodowanie za straty wynikłe z działań przewidzianych w art. 35 ust. 1 i 2 tej ustawy strony ustalają na podstawie wzajemnego porozumienia, a w razie sporu wysokość odszkodowania ustala na wniosek zainteresowanej strony naczelnik gminy, a w miastach prezydent lub naczelnik miasta. Z kolei powołany art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. upoważniał organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe do zakładania i przeprowadzania na nieruchomościach – zgodnie z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową – ciągów drenażowych, przewodów służących do przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności. W powołanym przepisie wymieniono przedsiębiorstwa państwowe jako podmioty upoważnione do zakładania sieci, a tym samym również jako podmioty upoważnione do zawarcia porozumienia w przedmiocie odszkodowania, zgodnie z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. Z kolei według art. 132 ust. 6 u.g.n., obowiązek zapłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek zdarzeń wymienionych w art. 124, art. 124b, art. 125 i art. 126 oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie odpowiednio na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń.

W ocenie Sądu I instancji w niniejszej sprawie nie byłoby możliwe określenie podmiotu zobowiązanego na podstawie art. 36 ust. 1 w zw. z art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n., bowiem podmiot ten już nie istnieje (Zakład Energetyczny P.). Natomiast stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n. za podmiot odpowiedzialny do wypłaty odszkodowania należy uznać E. sp. z o.o. w P., jako beneficjenta zezwolenia wydanego w 1976 r. W niniejszej sprawie, na podstawie art. 136 ust. 6 w zw. z art. 123 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n., zobowiązanym jest podmiot, który jest właścicielem sieci i beneficjentem zezwolenia. Zdaniem Sądu I instancji nie ma natomiast żadnych podstaw prawnych, by uznać, że w tej sytuacji zobowiązanym powinien być Skarb Państwa. Niewątpliwie bowiem wydana w 1976 r. decyzja traktowana jest przez E. sp. z o.o. na równi z zezwoleniem, takim jak to, które współcześnie znajduje umocowanie w treści art. 124 u.g.n. Zezwolenie z 1976 r. nie miało charakteru jednorazowego czy czasowego ograniczenia własności, co uzasadniać miałoby tezę o zobowiązaniu tylko podmiotu wskazanego w decyzji, a w przypadku jego braku, Skarbu Państwa. Ograniczenie wynikające z zezwolenia ma charakter trwały, a jego beneficjentem nie był tylko Zakład Energetyczny P., ale po kolei wszystkie wskazane w decyzji podmioty – obecnie od 2007 r., czyli też w dacie orzekania przez organy, E. sp. z o.o. Zatem skutek decyzji w postaci ograniczenia trwa, a jego beneficjentem jest właśnie E. sp. z o.o. W ocenie Sądu I instancji art. 132 ust. 6 u.g.n stosowany do stanów dawnych powinien być interpretowany w ten sposób, że odpowiedzialność za odszkodowanie ponosi gestor sieci, a zarazem obecnie korzystający z ograniczenia orzeczonego w trybie art. 35 u.z.t.w.n., czyli jego beneficjent.

Sąd I instancji stwierdził, że skoro w świetle obowiązującej regulacji zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest podmiot, który uzyskał zezwolenie, to okolicznością prawnie istotną z punktu widzenia określenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania jest ustalenie następcy prawnego tego zezwolenia. W sprawie bezsporne jest, że następcą tym jest E. sp. z o.o. w P. Przepis art. 132 ust. 6 u.g.n. nie odwołuje się do przesłanki posiadania linii energetycznej przez podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania, ani do regulacji dotyczących wydzielenia czy utworzenia nowej spółki prawa handlowego w rozumieniu przepisów k.s.h. i o przekształceniach własnościowych, czy też rozliczeń finansowych pomiędzy podmiotami gospodarczymi.

Zdaniem Sądu I instancji stosowanie art. 132 ust. 6 u.g.n. do zdarzeń "dawnych" nie polega na odtwarzaniu skomplikowanego następstwa prawnego podmiotów ze sfery prawa handlowego i cywilnego. Należy natomiast zweryfikować, jaki podmiot, dzięki dawnym zezwoleniom wydanym na podstawie art. 35 u.z.t.w.n., obiektywnie i współcześnie dysponuje prawem wstępu na obciążone nieruchomości. Ten bowiem właśnie podmiot powinien być obciążany obowiązkiem odszkodowawczym, będącym korelatem uzyskanego niegdyś na podstawie u.z.t.w.n. i trwającego nadal prawa. W ocenie Sądu I instancji takie podejście odpowiada ratio legis art. 132 ust. 6 u.g.n. – ustawodawca dążył bowiem do tego, aby odszkodowanie za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości opłacał podmiot będący administracyjnym adresatem zezwolenia z art. 124 u.g.n.

Sąd I instancji zauważył również, że roszczenie i zobowiązanie dotyczące odszkodowania wynikające z art. 35 u.z.t.w.n., nie powstawało z mocy samego prawa. Do jego ustalenia i wypłaty niezbędne było złożenie wniosku przez zainteresowaną stronę (art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n.) w razie sporu. Ze sporem mamy zaś do czynienia zarówno w sytuacji, gdy strony nie mogą dojść do porozumienia co do wysokości kwoty odszkodowania, jak i w sytuacji, gdy jedna strona uznaje, że w ogóle nie jest zobowiązana do zapłaty. Ponadto ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości, inaczej niż w innych rodzajach wywłaszczenia, nie zawsze skutkować musi przyznaniem prawa do odszkodowania. Zgodnie z art. 36 ust. 3 u.z.t.w.n., właścicielowi nie przysługuje prawo do odszkodowania, jeżeli pomimo ograniczenia nie poniósł szkody. Wniosek o odszkodowanie za ograniczenie sposobu korzystania mógł więc, ale nie musiał być złożony. Z powyższego wynika konkluzja, że na etapie przed złożeniem wniosku możliwość wystąpienia z roszczeniem o odszkodowanie stanowi ekspektatywę administracyjną, której uruchomienie wymaga działania zainteresowanego podmiotu w sferze prawa administracyjnego.

Zdaniem Sądu I instancji dla potrzeb stosowania art. 132 ust. 6 u.g.n. nie ma znaczenia, kto w przeszłości, w dacie wywłaszczenia, mógł wypłacić odszkodowanie (czy był to Skarb Państwa czy inny podmiot). Istotne jest bowiem to, kto w chwili złożenia współczesnego wniosku, w istniejących okolicznościach faktycznych i prawnych, nadal jest beneficjentem decyzji ograniczającej korzystanie z nieruchomości. Jako nieprawidłowe Sąd I instancji uznał zatem zobowiązanie do zapłaty odszkodowania E. S.A. (solidarnie obok E. sp. z o.o.). W ocenie Sądu I instancji E. S.A. w ogóle nie powinna występować w charakterze podmiotu zobowiązanego.

Od powyższego wyroku wywiedziono dwie skargi kasacyjne.

W skardze kasacyjnej Wojewoda zaskarżył wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i oddalenie skarg, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu do ponownego rozpatrzenia, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżący kasacyjnie zrzekł się przy tym przeprowadzenia rozprawy.

Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:

I. przepisów postępowania, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. uchylenie decyzji organu II instancji wobec uznania, że Wojewoda niewłaściwie ustalił stan faktyczny i w konsekwencji błędnie zobowiązał do zapłaty odszkodowania solidarnie obie spółki, podczas gdy w toku prowadzonego postępowania administracyjnego, w oparciu o zebrany wyczerpujący materiał dowodowy, organ prawidłowo ustalił, iż spółki są następcami prawnymi Zakładu Energetycznego P. – Miasto, który w 1976 r. uzyskał zezwolenie na budowę urządzeń przedmiotowej linii energetycznej;

2. art. 141 § 4 p.p.s.a. przez sporządzenie wadliwego uzasadnienia prawnego zaskarżonego wyroku, niezawierającego należytego wyjaśnienia przyjętych podstaw rozstrzygnięcia w odniesieniu do dokonanej wykładni art. 132 ust. 6 u.g.n., art. 35 ust. 1 i 2 oraz art. 36 u.z.t.w.n. w szczególności przez przyjęcie, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z ww. nieruchomości jest wyłącznie E. sp. z o.o.;

II. przepisów prawa materialnego, tj.:

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 132 ust. 6 u.g.n., art. 35 ust. 1 i 2 oraz art. 36 u.z.t.w.n. przez błędną wykładnię tych przepisów, to jest przyjęcie, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości jest wyłącznie obecny właściciel instalacji elektroenergetycznej, podczas gdy w przepisach u.g.n. wyraźnie wskazano, że obowiązek zapłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie na zajęcie nieruchomości a wobec faktu, iż nie istnieje już podmiot, jakim jest Zakład Energetyczny P. – Miasto, zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest jego następca prawny;

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. z 1993 r. nr 16 poz. 69, dalej: ustawa o przekształceniach) i art. 554 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Z 2020 r. poz. 1740, z późn. zm.; dalej: k.c.) przez ich niezastosowanie i uznanie, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości jest wyłącznie E. sp. z o.o., podczas gdy na mocy dokonanych przekształceń Zakładu Energetycznego P. – Miasto oraz jego następców prawnych, powstała solidarna odpowiedzialność E. sp. z o.o. oraz E. S.A. za zobowiązanie do zapłaty odszkodowania z tytułu dokonanego ograniczenia sposobu korzystania z przedmiotowej nieruchomości.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że organ prawidłowo zobowiązał do zapłaty odszkodowania na rzecz wnioskodawców solidarnie obie spółki zgodnie z ustaleniami poczynionymi w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Zebrany materiał dowodowy, wbrew twierdzeniom Sądu I instancji, nie pozwala na odmienną ocenę tak ustalonego stanu faktycznego w zakresie następstwa prawnego podmiotu, który uzyskał zezwolenie w 1976 r. W ocenie Wojewody uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie odznacza się dostatecznym wyjaśnieniem podstawy prawnej podjętego rozstrzygnięcia. Sąd I instancji ocenił stan sprawy powierzchownie, na co wskazuje chociażby uzasadnienie wyroku, gdzie m.in. poddany został wykładni zawężającej art. 132 ust. 6 u.g.n. W ocenie Wojewody dochodzenie odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości powinno się interpretować nie tylko z uwzględnieniem przepisów prawa administracyjnego, ale również cywilnego. Wynika to z cywilnoprawnego charakteru roszczenia odszkodowawczego na gruncie u.g.n. Instytucja wywłaszczenia, jako forma ingerencji organów administracyjnych w sferę cywilnych praw rzeczowych w drodze aktu administracyjnego, która wymaga jednocześnie zadośćuczynienia za szkodę wyrządzoną w majątku osoby wywłaszczonej na zasadach określonych wyłącznie lub głównie w przepisach wywłaszczeniowych, uniemożliwia jej wyraźne przydzielenie do konkretnej gałęzi prawa. Zawiera bowiem w sobie elementy cywilistyczne, jak i administracyjne. Wojewoda podkreślił, że kwestia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości dokonanego w latach 70-tych na rzecz Zakładu Energetycznego P. była już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20, oddalił skargi kasacyjne spółek i stwierdził, że stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n. oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., obowiązek odszkodowawczy leży solidarnie po stronie obu spółek, które, w tożsamym charakterze, co w analizowanej przez NSA sprawie, występują również w niniejszej sprawie. Przepis art. 132 ust. 5 u.g.n. wyraźnie wskazuje, że obowiązek zapłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek zdarzeń wymienionych w art. 124, art. 124b, art. 125 i art. 126 u.g.n. oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu, obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie odpowiednio na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń, o którym mowa w art. 124 ust. 1 u.g.n., albo zezwolenie na wykonanie czynności związanych z konserwacją, remontami, usuwaniem awarii oraz usuwaniem z gruntu, o którym mowa w art. 124b ust. 1 u.g.n., albo też zezwolenie na czasowe zajęcie nieruchomości w przypadku siły wyższej lub innej nagłej potrzeby zapobieżenia powstaniu znacznej szkody albo przedsiębiorcę, który na podstawie koncesji wykonuje działalność w zakresie poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania kopalin objętych własnością górniczą. Tym podmiotem w niniejszej sprawie był Zakład Energetyczny P. – Miasto, a nie E. sp. z o.o. Konieczne stało się zatem ustalenie następstwa prawnego w zakresie obowiązku odszkodowawczego. W wyniku przekształcenia Zakładu Energetycznego P. w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa, na podstawie ustawy o przekształceniach oraz zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z 9 lipca 1993 r., powstała Energetyka P. S.A. W dniu 2 stycznia 2003 r. nastąpiło natomiast połączenie Energetyki P. S.A. z Energetyką S. S.A., Zakładem Energetycznym G. S.A., Z. Zakładem Energetycznym S.A. oraz Zakładem Energetycznym B. S.A., które to w trybie art. 491 i następnych ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1526, z późn. zm.), wniosły swoje majątki do Energetyki P. S.A. W związku z powyższym połączeniem Energetyka P. S.A. zmieniła firmę na Grupa Energetyczna E. S.A., którą używała do 12 października 2004 r. Wtedy nastąpiła kolejna zmiana firmy na E. S.A. W oparciu o art. 9d ustawy z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2021 r. poz. 716, z późn. zm.) E. S.A. została zobowiązana do prawnego wydzielenia operatora systemu dystrybucyjnego, w rozumieniu art. 9 pkt 25 ww. ustawy. W związku z powyższym E. S.A. zawiązała spółkę E. sp. z o.o., która pełni funkcję operatora systemu dystrybucyjnego. W dniu 30 czerwca 2007 r. zawarto umowę, mocą której E. S.A. zbyła na rzecz E. sp. z o.o. aport w postaci oddziału E. S.A. samodzielnie sporządzającego bilans, prowadzącego działalność w zakresie energii elektrycznej, stanowiącego zorganizowaną część przedsiębiorstwa. W ww. umowie zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa stwierdzono, powtarzając treść art. 554 k.c., że nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania, związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Bazując zatem na tym, że roszczenie odszkodowawcze z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości ma charakter roszczenia cywilnego, nie można kwestii podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania rozpatrywać w oderwaniu od reguł prawa cywilnego. Na mocy dokonanych przekształceń oraz zawartej umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa, wszelkie, ewentualne obciążenia, związane chociażby z uregulowaniem należności, wynikających z dokonanych ograniczeń sposobu korzystania z nieruchomości, zostały podzielone pomiędzy dwa podmioty.

W skardze kasacyjnej E. sp. z o.o. z/s w P. zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w części, tj. w zakresie pkt. I wyroku, wnosząc o jego uchylenie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, a także o zasądzenie kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się przy tym przeprowadzenia rozprawy.

Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.:

1. art. 132 ust. 6 i art. 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżąca kasacyjnie jest podmiotem obowiązanym do zapłaty odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości lub jednostką organizacyjną, która uzyskała zezwolenie za założenie przewodów i urządzeń albo zezwolenie na wykonanie czynności związanych z konserwacją remontami i usuwaniem awarii albo przedsiębiorcą wykonującym no podstawie koncesji działalność w zakresie poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania kopalin objętych własnością górniczą, a także niewskazanie podstawy prawnej nałożonego na ww. podmiot obowiązku oraz niewskazanie podstaw i przesłanek odpowiedzialności skarżącej kasacyjnie za zobowiązanie publicznoprawne (pierwotnie Skarbu Państwa);

2. art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i 36 u.z.t.w.n. w zw. z art. 107 k.p.a. oraz w zw. z "przepisami" dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym);

3. art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie, tj. za działania Państwa w sferze imperium może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym), a który działa w sferze publicznej wyłącznie w zakresie sfery dominium;

4. art. 136 ust. 6 u.g.n. w zw. z art. 123 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. przez niewłaściwą wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, które polega na:

a. przyjęciu, że zobowiązanym do zapłaty odszkodowania za działania Skarbu Państwa jest właściciel sieci i beneficjent zezwolenia, w tym aktualny na dzień złożenia wniosku,

b. przyjęciu, że beneficjentem zezwolenia jest skarżąca kasacyjnie,

c. przyjęciu, że podstawą odpowiedzialności skarżącej kasacyjnie jest swoiste powiązanie administracyjne;

5. art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych z 13 lipca 1990 r. (Dz. U. nr 51, poz. 298) w zw. z art. 551 k.c. i art. 554 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na:

a. przyjęciu, że skarżąca kasacyjnie jest następcą prawnym Skarbu Państwa bądź przedsiębiorstwa państwowego Zakład Energetyczny P. w P.,

b. przyjęciu wbrew treści art. 8 ust. 3 ustawy, że na skarżącą kasacyjnie przechodzą z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych,

c. przyjęciu, że wraz z przedsiębiorstwem (aktywa) w dniu 1 lipca 2007 r. na skarżącą kasacyjnie przeszły również długi (pasywa),

d. przyjęciu, że skarżąca kasacyjnie jest zobowiązana do zapłaty długów Skarbu Państwa pomimo niewykazania, że na dzień 30 czerwca 2007 r. nie wiedziała, jak i nie mogła wiedzieć o ich istnieniu;

II. prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niewyjaśnienie w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w części dotyczącej podstawy prawnej rozstrzygnięcia, tj. na jakiej podstawie publicznoprawny dług należący pierwotnie do Skarbu Państwa przeszedł na rzecz E. S.A. a następnie z . S.A. na rzecz skarżącej kasacyjnie, w szczególności w kontekście indywidualnego charakteru publicznoprawnego zobowiązania wypłaty odszkodowania, do zapłaty którego zobowiązany jest Skarb Państwa, a także przejścia majątku przedsiębiorstw obejmujących stan czynny, tj. obejmujący wyłącznie aktywa i niezawierający zobowiązań i długów, miała przejść na rzecz skarżącej;

2. art. 141 § 4 w zw. z art. 145 ust. 1 pkt 1 a) p.p.s.a. przez oddalenie skargi (argumentacji) skarżącej kasacyjnie w zakresie, w którym wskazywała ona na brak materialnych podstaw do nałożenia na nią obowiązku zapłaty za publicznoprawne zobowiązanie Skarbu Państwa z daty wydania decyzji i tym samym nieprzyjęcie, że odpowiedzialnym za wypłatę odszkodowania winien być Skarb Państwa.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że z korelacji wykładni przepisów dotyczących obowiązku wypłaty odszkodowania i prawa do jego otrzymania wynika, że uprawnionym do odszkodowania jest wyłącznie osoba z daty ograniczenia prawa. Tym samym podmiotem obowiązanym do zapłaty również winien być podmiot, który dokonał ograniczenia własności (i jednocześnie uzyskał uprawnienie). W ocenie skarżącej kasacyjnie Sąd I Instancji pominął w swoich rozważaniach realia państwowe istniejące w 1976 r., tj. na moment wydania decyzji zezwalającej na zajęcie nieruchomości. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie sposób odnaleźć wskazania i wyjaśnienia szczególnej sytuacji przedsiębiorstwa państwowego w relacji do Skarbu Państwa. Faktycznie bowiem w ramach jednolitego funduszu własności państwowej Skarb Państwa realizował władcze uprawnienia dotyczące rozbudowy infrastruktury przesyłowej przy pomocy i za pośrednictwem przedsiębiorstw państwowych. Wobec tego właściwym było ustalenie, że zezwolenie wydawane było na wniosek Skarbu Państwa (w imieniu i na rzecz którego działał Zakład Energetyczny P.) i to Skarb Państwa w ramach jednolitego funduszu własności państwowej uzyskiwał uprawnienie, z którym skorelowany był obowiązek wypłaty odszkodowania. Wnioskowanie zakładające przejście na rzecz poprzednika E. S.A. i następnie z E. S.A. na rzecz skarżącej kasacyjnie przedsiębiorstwa (składników materialnych i niematerialnych – aktywów) w znaczeniu przedmiotowym pociąga za sobą przejście obowiązku wypłaty odszkodowania pierwotnie przynależnego Skarbowi Państwa. Zdaniem skarżącej kasacyjnie, Sąd I instancji nie odniósł się w sposób pełny do kwestii mocy i znaczenia art. 554 k.c. Z aktu notarialnego z 30 czerwca 2007 r. wynika, że na mocy umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa E. S.A., skarżąca stała się podmiotem uprawnionym z tytułu wszelkich praw wchodzących w zakres oddziału przeznaczonego do realizacji zadań gospodarczych związanych z dystrybucją energii elektrycznej: linii kablowych i napowietrznych, sieci dystrybucyjnych oraz zespołów elektroenergetycznych, stacji i rozdzielni energetycznych, transformatorów. W skład zbytego na rzecz skarżącej przedsiębiorstwa (oddziału) weszły w szczególności prawa własności ruchomości, a zwłaszcza ruchomości związane z prowadzeniem działalności w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. E. S.A. wniosła aportem na rzecz skarżącej całe przedsiębiorstwo dystrybucyjne (wówczas powstał obowiązek rozdziału sprzedaży energii od jej dystrybucji), nie pozostawiając dla siebie własności i posiadania jakichkolwiek urządzeń energetycznych. E. S.A. zachowała jednak swój byt prawny. Nie ma w obowiązującym na dzień 30 czerwca 2007 r. w polskim porządku prawnym możliwości cedowania obowiązków o charakterze administracyjnoprawnym na rzecz innego podmiotu prywatnego na podstawie umowy cywilnoprawnej. Z oczywistych względów, a contrario sytuacja wyżej opisana nie miała miejsca przy obejmowaniu przez skarżącą przedsiębiorstwa wydzielonego z E. S.A. Podstawą nabycia przez skarżącą majątku był art. 551 k.c. Potwierdza to również wyrok SN z 4 kwietnia 2007 r., V CSK 3/2007, w którym stwierdzono, że nabycie majątku na podstawie art. 551 k.c. nie stanowi sukcesji uniwersalnej – co oznacza, że żadne obowiązki poprzedniego właściciela składników majątkowych nie przechodzą na nabywcę. Skład nabywanego przedsiębiorstwa określa art. 554 k.c. – brak tam wskazania obowiązków o charakterze publicznoprawnym. Ponadto, z treści art. 551 wynika, że do składników przedsiębiorstwa nie zalicza się długów (por. postanowienie SN z 20 października 2011 r., IV CSK 53/11, IC 2012/10). Pozostawienie poza zakresem pojęcia przedsiębiorstwa zobowiązań związanych z jego prowadzeniem jest konsekwencją nawiązania przez polskiego ustawodawcę do wąskiego ujęcia mienia, obejmującego wyłącznie aktywa (art. 44 k.c.). Wypływa stąd wniosek, że możliwe jest nabycie przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części w następstwie nabycia tylko praw. Obowiązek zapłaty odszkodowania z pewnością nie stanowi aktywów przedsiębiorstwa a jego dług, wobec tego obowiązek ten, jeśli w ogóle przeszedł na rzecz E. S.A. (zbywcę przedsiębiorstwa) nie przeszedł na rzecz skarżącej kasacyjnie w dniu 1 lipca 2007 r., bo nie było to intencją stron i nie miało miejsca ex lege. W powyższym zakresie Sąd I instancji, podobnie jak organy, nie dokonał szczegółowych analiz prawnych i rozważań, ograniczając się do rozpisania historii przedsiębiorstw przesyłowych na terenie P. w powiązaniu do powszechnie znanego faktu, że skarżąca kasacyjnie jest gestorem sieci. W szczególności nie wskazano na jakiej podstawie Zakład Energetyczny P. w P. przejął obowiązki i uprawnienia po Skarbie Państwa. Nawet jeśli przyjąć zasadność ponoszenia odpowiedzialności przez skarżącą kasacyjnie z uwagi na nabycie przedsiębiorstwa to za wyłączeniem takiej odpowiedzialności przemawia bezpośrednia treść art. 554 k.c., która uzależnia odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa od posiadania przez niego wiedzy o zobowiązaniach, która przy dołożeniu należytej staranności winna mieć miejsce. Na dzień 30 czerwca 2007 r. skarżąca kasacyjnie nie mogła przy dołożeniu należytej staranności wiedzieć o istnieniu zobowiązania do wypłaty odszkodowania, ponieważ prawną zasadność i możliwość dochodzenia zapłaty odszkodowania przez osoby wywłaszczone przed wejściem w życie przepisów obecnej u.g.n. do stanów przeszłych dopuściło dopiero orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie I OSK 147/13. Stosowanie tego przepisu do odpowiedzialności skarżącej kasacyjnie jest nieuzasadnione, ponieważ dotyczy on odpowiedzialności cywilnoprawnej, a roszczenie z tytułu odszkodowania ma charakter publicznoprawny a nadto w skład przedsiębiorstwa wchodzą wyłącznie aktywa. Kolejną kwestią, która przemawia za odseparowaniem obowiązku odszkodowawczego od skarżącej kasacyjnie (jak i E. S.A.) jest charakter odszkodowania, które pomimo nazewnictwa nie ma charakteru cywilnoprawnego. Dla odszkodowania za wywłaszczenie nie stosuje się przepisów k.c. za wyjątkiem wprost przepisów k.c. dotyczących zwłoki lub opóźnienia. Oznacza to, że "roszczenie" o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nie jest cywilnym roszczeniem majątkowym i w związku z tym jest niezbywalne i niedziedziczne. Zdaniem skarżącej kasacyjnie nie można zgodzić się z oceną, że nie istnieją podstawy do uznania Skarbu Państwa jako zobowiązanego do zapłaty – w sytuacji, w której literalne brzmienie i wykładnia przepisów wskazują wprost Skarb Państwa jako obowiązanego. Samo powoływanie się przez skarżącą kasacyjnie w sprawie o ustanowienie służebności na administracyjnoprawny tytuł prawny jako podstawa do korzystania z urządzeń przesyłowych na nieruchomości (w celu obrony przed roszczeniem) nie jest wystarczającą podstawą do ww. wniosków Sądu I Instancji – szczególnie w kontekście rozstrzygnięcia SN w uchwale składu 7 sędziów w sprawie III CZP 87/13. Wnioskowanie Sądu I instancji opiera się na przyjęciu swoistego pozanormatywnego łącznika powiązania administracyjnego, który na podstawie faktów takich jak: własność sieci po stronie skarżącej kasacyjnie; oparcie korzystania z nieruchomości przez skarżącą kasacyjnie na decyzji wywłaszczeniowej; złożenie wniosku o ustalenie i wypłatę odszkodowania przez wywłaszczonego (właściciela) w momencie, w którym własność sieci przypada skarżącej – ma uzasadniać wbrew brzmieniu i wykładni przepisów, że Skarb Państwa nie jest zobowiązanym do wypłaty odszkodowania. Ponadto, Sąd I Instancji dla przyjęcia definicji beneficjenta opiera się na dacie złożenia wniosku przez wywłaszczonego (właściciela), a nie na dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Wojewody E. S.A. wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Spółki M. O. i J. D. wnieśli o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznane w tych granicach skargi kasacyjne podlegały uwzględnieniu, choć nie wszystkie zarzuty w nich zawarte są zasadne.

W odniesieniu do skargi kasacyjnej Wojewody w pierwszej kolejności wskazać należy, że uznając kwestię następstwa prawnego po podmiocie, który uzyskał zezwolenie na przeprowadzenie linii i na podstawie decyzji z 1976 r. był zobowiązany do wypłaty odszkodowania za pozbawione znaczenia, Sąd I instancji nie badał ustaleń faktycznych przyjętych w tym zakresie przez organ administracji, w konsekwencji także ich nie zakwestionował. Swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł bowiem na odmiennej interpretacji przepisów prawa materialnego, a nie odmiennie ustalonym stanie faktycznym sprawy. Podstawę orzeczenia Sądu I instancji stanowił art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. i nie wynika z uzasadnienia, aby powodem uchylenia zaskarżonej decyzji były stwierdzone uchybienia przepisom postępowania. Z tego powodu nie są trafne zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., albowiem tych przepisów Sąd I instancji nie stosował, jak również nie postawił organom zarzutu naruszenia przepisów postępowania. W skardze kasacyjnej nie wskazano także, aby Sąd I instancji miał podstawy do uchylenia decyzji w powodu uchybień procesowych i tego nie zrobił. Sąd I instancji nie zakwestionował też ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie i przebiegu postępowania dowodowego, i nie uznał, że organy naruszyły w tym zakresie przepisy k.p.a.

Rację ma natomiast Wojewoda, że na skutek błędnej wykładni art. 132 ust. 6 u.g.n., art. 35 ust. 1 i 2 oraz art. 36 u.z.t.w.n. Sąd I instancji wadliwie przyjął jako wyłącznie istotne kryterium własności linii przesyłowej i aktualnego "beneficjenta" zezwolenia na jej posadowienie, pomijając następcę prawnego podmiotu, który uzyskał to pozwolenie i linię przesyłową założył. W tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w wyroku NSA z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20. Obowiązkiem organu jest prawidłowe ustalenie kręgu stron postępowania, w tym przypadku podmiotów zobowiązanych do wypłaty odszkodowania. Powinno to mieć miejsce każdorazowo z uwzględnieniem okoliczności faktycznych i prawnych właściwych dla sprawy. Podmiotem pierwotnie zobowiązanym do wypłaty w decyzji z 1976 r. był Zakład Energetyczny P. – Miasto. Bezspornie uległ on przekształceniu w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa na podstawie ustawy o przekształceniach. Ustawa ta określała zasady przekształceń przedsiębiorstw państwowych (art. 1), a podmiot zobowiązany do wypłaty odszkodowania miał status takiego przedsiębiorstwa. Oznacza to, że w dacie wydania decyzji z 1976 r. podlegał przepisom dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz. U. z 1960 r., nr 18, poz. 111), zgodnie z art. 12 ust. 1 tego dekretu za zobowiązania przedsiębiorstw państwowych Skarb Państwa nie odpowiadał. Z tego względu Skarb Państwa nie był pierwotnie zobowiązanym do wypłaty odszkodowania i teza o takiej odpowiedzialności nie znajduje oparcia ani w decyzji z 1976 r., ani w obowiązujących ówcześnie przepisach prawa. Przekształcenie przedsiębiorstwa w spółkę Energetyka P. S.A. nie zostało poprzedzone jego podziałem w trybie art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o przekształceniach, wobec czego powstała spółka wstąpiła we wszystkie prawa i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa (art. 5 ust. 1 ustawy o przekształceniach). Rozstrzygnięcia wymaga zatem, kto w dacie orzekania o odszkodowaniu na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. powinien zostać wskazany jako podmiot zobowiązany do jego zapłaty, gdy doszło do przekształceń podmiotowych oraz przeniesienia prawa do linii energetycznej na podmiot trzeci. W tym zakresie do wydania decyzji na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. zastosowanie znajduje art. 132 ust. 6 u.g.n, zgodnie z którym obowiązek wypłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek zdarzeń wymienionych w art. 124, art. 124b, art. 125 i art. 126 u.g.n oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie odpowiednio na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń. Decyzja z 1976 r. niewątpliwie pozostaje w obrocie prawnym, zezwolenia nią udzielone nie miało charakteru incydentalnego, lecz trwa nadal, stanowiąc tytuł do dysponowania nieruchomością na określony cel i podstawę legalności wykonanej linii. Podmiot imiennie wskazany w tej decyzji jako jej beneficjent jednak już nie istnieje. Skoro przepis art. 132 ust. 6 u.g.n. ma zastosowanie w sprawach rozstrzyganych na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. i przypadków, kiedy mogło dojść do różnorakich przekształceń podmiotowych, likwidacji podmiotów, przesłankę "uzyskania zezwolenia" należy interpretować nie literalnie, lecz funkcjonalnie, uwzględniając skutki wywołane obrotem prawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy trafny jest wniosek, że skoro ograniczenia wynikające z zezwolenia z 1976 r. mają charakter trwały, to jego beneficjentem był nie tylko Zakład Energetyczny P., ale po kolei wszystkie wskazane w decyzji podmioty, czyli w dacie orzekania przez organy orzekające w sprawie obie wskazane w decyzjach spółki. E. S.A. jako następca prawny podmiotu wskazanego w decyzji z 1976 r., zaś E. sp. z o.o. jako uprawniona do korzystania z zezwolenia w wyniku nabycia przedsiębiorstwa, przy czym solidarny charakter odpowiedzialności za zobowiązania związane z działalnością tego przedsiębiorstwa, czyli również wynikające z decyzji dotyczących działalności tego przedsiębiorstwa, wynika z czynności prawnej (art. 369 k.c.). Należy zatem stwierdzić, że stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n. oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., obowiązek odszkodowawczy w niniejszej sprawie leży solidarnie po stronie obu spółek, jako beneficjentów zezwolenia wydanego w 1976 r., na co zasadnie wskazano w zaskarżonej decyzji Wojewody.

Za zasadny uznać należało również zarzut naruszenia prawa materialnego z pkt. 4. skargi kasacyjnej dotyczący niezastosowania przez Sąd I instancji art. 554 k.c. Wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy o przekształceniach spółka powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego w spółkę Skarbu Państwa wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconych przedsiębiorstw państwowych, przy czym zasady podziału składników majątkowych, w tym wierzytelności i zobowiązań przekształconego przedsiębiorstwa między spółki, uprawnienia i obowiązki poszczególnych spółek wynikające z decyzji administracyjnych dotyczących przekształconego przedsiębiorstwa oraz tryb zaspokajania zobowiązań powstałych przed przekształceniem określa akt o podziale przedsiębiorstwa państwowego w spółki. Z kolei w myśl art. 554 k.c., którego treść została powtórzona w postanowieniach umowy, której mocą wydzielono E. sp. z o.o., nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd I instancji dokonał wykładni przepisów i oceny stanu faktycznego z uwzględnieniem art. 554 k.c., pominięcie przez Sąd I instancji rozważań dotyczących wpływu art. 554 k.c. i postanowień umowy o wydzieleniu E. sp. z o.o. czyni zaskarżony wyrok wadliwym. Powyższe naruszenia prawa materialnego oznaczają także, że za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. w zakresie, w jakim w uzasadnieniu pominięto wskazaną kwestię.

Przechodząc do rozpoznania skargi kasacyjnej E. sp. z o.o. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie jej zarzuty są zasadne.

Podkreślenia wymaga, że jako formę naruszenia przepisów prawa materialnego w przedmiotowej skardze kasacyjnej wskazano w większości niewłaściwe zastosowanie, a w jednym przypadku dodatkowo niewłaściwą (błędną) wykładnię (pkt 4. skargi kasacyjnej). Zarzut niewłaściwego zastosowania odnosi się do błędu subsumpcji, polegającego na wadliwym uznaniu, że istnieje korelacja między przesłankami określonymi w prawie materialnym (w ustalonym jego znaczeniu) a ustalonym stanem faktycznym. Błąd subsumpcji może w konsekwencji być następstwem wadliwych ustaleń faktycznych, w wyniku czego przyjęty stan prawny nie ma do nich zastosowania, albo błędnej wykładni przepisu i błędnego ustalenia zakresu jego stosowania. Zarzutem niewłaściwego zastosowania prawa materialnego nie można natomiast zwalczać ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie – temu służą zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, jak też przyjętej wykładni prawa materialnego. W związku z powyższym należy zauważyć, że w skardze kasacyjnej spółki nie postawiono zarzutów kwestionujących prawidłowość ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd I instancji. W większości zarzutów nie wskazano także na błędną wykładnię prawa materialnego. W tych okolicznościach rozpoznanie zarzutów dotyczących niewłaściwego zastosowania wskazanych przepisów prawa materialnego podlega rozpoznaniu przy uwzględnieniu takiego stanu faktycznego, jak to zostało w sprawie przyjęte i uwzględnieniu wykładni przedstawionej przez Sąd I instancji.

Stawiając w pkt. 2. i 3. skargi kasacyjnej zarzut niewłaściwego zastosowania wymienionych tam przepisów prawa materialnego wskazano, że polega on na uznaniu, że "publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa", za działania w sferze imperium, może zostać orzeczony wobec podmiotu prywatnego działającego w sferze publicznej w zakresie dominium. Tak skonstruowany zarzut niewłaściwego zastosowania nie może odnieść skutku, albowiem oparty został na założeniu, którego Sąd I instancji nie przyjął. Sąd I instancji bynajmniej nie przyjął, że w sprawie miało miejsce wywłaszczenie, za które odszkodowanie należne było pierwotnie od Skarbu Państwa. Wręcz odwrotnie, Sąd I instancji stwierdził, że zarówno w dacie wydania decyzji ograniczającej sposób korzystania i zezwalającej na założenie sieci, jak i w obecnym stanie prawnym, obowiązek wypłaty odszkodowania ciążył na podmiocie, na rzecz którego następowało ograniczenie, takim podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe – Zakład Energetyczny P., a Skarb Państwa nie ponosił odpowiedzialności za zobowiązania takiego przedsiębiorstwa. Sąd I instancji nie uznał też, aby odszkodowanie miało zostać wypłacone za działanie państwa w sferze imperium państwowego. Skoro Sąd I instancji ani nie poczynił takich ustaleń faktycznych, ani nie dokonał wykładni skutkującej takimi wnioskami, to nie można na nich budować zarzutu niewłaściwego zastosowania prawa materialnego.

Nie znajduje potwierdzenia również zarzut podniesiony w pkt. 1. skargi kasacyjnej dotyczący niewłaściwego zastosowania art. 132 ust. 6 i art. 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. skutkujący uznaniem, że skarżąca kasacyjnie spółka jest podmiotem zobowiązanym do zapłaty odszkodowania. Stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie jest prawidłowe. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny ponownie wskazuje, że podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20. W świetle obowiązującej regulacji zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest podmiot, który uzyskał zezwolenie, a okolicznością prawnie istotną z punktu widzenia określenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania jest ustalenie następcy prawnego tego zezwolenia. Niewątpliwie bowiem decyzję wydaną w 1976 r. należy traktować jako nadal obowiązujące zezwolenie. Nie miało ono charakteru jednorazowego, czy czasowego ograniczenia własności. Dopóki dopóty istnieje ono w obrocie prawnym, wywołuje skutki prawne w nim wyrażone. Ograniczenia wynikające z tego zezwolenia mają charakter trwały, a jego beneficjentem był nie tylko Zakład Energetyczny P., ale po kolei wszystkie wskazane w decyzji podmioty, czyli w dacie orzekania przez organy I i II w niniejszej sprawie – obie Spółki. Podkreślić także należy, że art. 132 ust. 6 u.g.n. nie odwołuje się do przesłanki posiadania linii energetycznej przez podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania, ani do regulacji dotyczących wydzielenia, czy utworzenia nowej spółki prawa handlowego w rozumieniu przepisów k.s.h. i o przekształceniach własnościowych, czy też rozliczeń finansowych pomiędzy podmiotami gospodarczymi. Należy zatem stwierdzić, że stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n., oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., obowiązek odszkodowawczy w niniejszej sprawie leży solidarnie po stronie obu Spółek, jako beneficjenta zezwolenia wydanego w 1976 r., na co zasadnie wskazano w zaskarżonej decyzji Wojewody.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji nie naruszył też art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, zgodnie z którym spółka powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa, na spółkę przechodzą, z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych. W tym zakresie Wojewoda w decyzji, kwestionując stanowisko skarżącej spółki podał jedynie, że mając na uwadze kolejne przekształcenia Zakładu Energetycznego P. (przedsiębiorstwa państwowego), nie ma wątpliwości, że obowiązki związane z decyzją z 1976 r. przeszły na następcę prawnego tego zakładu. Stanowisko to jest zgodne z regulacją art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. W skardze kasacyjnej nie zakwestionowano ustaleń faktycznych związanych z kolejnymi przekształceniami spółki powstałej w wyniku prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego. Sąd I instancji zaakceptował to stanowisko w odniesieniu do spółki powstałej w wyniku przekształcenia. Nie zaprzeczono, że zezwolenie z 1976 r. pozostaje w obrocie prawnym i stanowi podstawę tytułu prawnego skarżącej do dysponowania nieruchomością na cel wskazany w tym zezwoleniu. W żadnym natomiast razie nie przyjęto, aby skarżąca spółka była następcą prawnym Skarbu Państwa, taka teza skargi kasacyjnej jest fałszywa.

Niezależnie od powyższego, odnosząc się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej związanej z nieuznaniem przez Sąd I instancji, że do zapłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości powinien być Skarb Państwa, wskazać należy, że zgodnie z art. 132 ust. 6 u.g.n. obowiązek zapłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek m.in. zakładania przewodów służących do przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie. Jednocześnie zaznaczyć należy, że w myśl art. 8 ust. 2 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych spółka powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa. Powyższe pozwala na przyjęcie, że w wyniku komercjalizacji, a następnie ewentualnej prywatyzacji brak jest podstaw, aby obciążenia związane funkcjonowaniem przekształcanego przedsiębiorstwa w dalszym ciągu obciążały Skarb Państwa, a nie nowo powstały podmiot (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r., I OSK 491/20). Tym samym brak jest podstaw do uznania zasadności zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej zmierzających do wykazania, że wyłącznie zobowiązanym do zapłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości jest Skarb Państwa.

W odniesieniu natomiast do zarzutu z pkt. 4. skargi kasacyjnej, mającego dotyczyć naruszenia "art. 136 ust. 6 u.g.n. w zw. z art. 123 ust. 5 pkt 3" w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. przez niewłaściwą wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wyjaśnienia wymaga, że ust. 6 art. 136 utracił moc z dniem 9 kwietnia 2008 r. i tym samym nie mógł mieć zastosowania w niniejszej sprawie, zaś art. 123 u.g.n. zawiera tylko dwa ustępy. W związku z powyższym oraz biorąc pod uwagę uzasadnienie tego zarzutu kasacyjnego, przyjąć należało, że intencją skarżącej kasacyjnie było w istocie wskazanie na naruszenie art. 132 ust. 6 u.g.n. w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Zarzut ten, w zakresie w jakim dotyczy niewłaściwej wykładni wskazanych w nim przepisów, jest zasadny. Skarżąca kasacyjnie trafnie wskazała bowiem, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni powyższych przepisów przyjmując, że zobowiązanym do zapłaty odszkodowania za działania Skarbu Państwa jest właściciel sieci i beneficjent zezwolenia – w tym aktualny na dzień złożenia wniosku oraz że beneficjentem zezwolenia jest skarżąca kasacyjnie spółka. Powyższe zostało już wyjaśnione przez Naczelny Sąd Administracyjny przy uwzględnianiu zarzutów naruszenia prawa materialnego podniesionych przez Wojewodę.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej postawiono ponadto zarzut, że Sąd I instancji nie odniósł się do skutków wynikających z art. 554 k.c., a przepis ten nie może być podstawą odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne, w sytuacji, w której E. sp. z o.o. nie wiedziała o takiego rodzaju zobowiązaniach w dniu 30 czerwca 2007 r., w szczególności o roszczeniu dochodzonym w niniejszym postępowaniu przez właścicieli nieruchomości, a ponadto wskazana w tym przepisie odpowiedzialność solidarna dotyczy obowiązków o charakterze publicznoprawnym. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w powołanym już wyżej wyroku w sprawie I OSK 1149/20. W świetle orzecznictwa sądów powszechnych sens art. 554 k.c. jest taki, że zobowiązanie, które obciążało tylko zbywcę, ex lege rozszerza się na nabywcę. Wierzyciel może żądać świadczenia wedle swojego wyboru od zbywcy bądź nabywcy przedsiębiorstwa albo od obu. Odpowiednio, po stronie zarówno zbywcy, jak i nabywcy istnieje obowiązek świadczenia na rzecz wierzyciela. Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa powstała na mocy art. 554 k.c. w istocie jest synonimem zobowiązania powstałego ex lege, rozumianego jako stosunek prawny (tak: Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 13 września 2018 r., I ACa 205/18, lex nr 2574965). Nabywca zorganizowanej części przedsiębiorstwa ponosi odpowiedzialność, o której mowa w art. 554 k.c. (wyrok SN z 25 listopada 2005 r., VCK 381/05, lex nr 180897). W świetle art. 554 k.c. to nabywca przedsiębiorstwa, a nie wierzyciel ma obowiązek wykazania przesłanki uwalniającej go od tej odpowiedzialności. Inaczej mówiąc, wierzyciel nie ma obowiązku udowodnienia, że nabywca wiedział o długu zbywcy w stosunku do tego wierzyciela lub że przy zachowaniu należytej staranności mógł się o nim dowiedzieć. Zgodnie z art. 6 k.c. ma on jedynie obowiązek wykazania, że doszło do zbycia przedsiębiorstwa, z którym wiąże się konkretny dług zbywcy. Natomiast to na nabywcy przedsiębiorstwa spoczywa obowiązek wykazania określonej w art. 554 k.c. przesłanki, pozwalającej mu uwolnić się od solidarnej odpowiedzialności ze zbywcą za długi powstałe w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa przed jego zbyciem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 20 września 2009 r., I ACa 187/16, lex nr 2166477). W niniejszej sprawie Sąd I instancji w swoich rozważaniach istotnie pominął przepis art. 554 k.c., do którego odwoływał się natomiast Wojewoda w zaskarżonej decyzji uznając, że do wypłaty odszkodowania zobowiązane są solidarnie obie spółki i jako podstawę prawną tej odpowiedzialności wskazał art. 554 k.c. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pominięcie w wywodach Sądu I instancji kluczowych w sprawie rozważań dotyczących wpływu art. 554 k.c. i postanowień umowy o wydzieleniu E. sp. z o.o. czyni zaskarżony wyrok wadliwym. Stąd też zasadny jest zarzut z uzasadnienia skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 554 k.c. przez pominięcie rozważań dotyczących tego przepisu i wynikającej z niej zasady ustawowego przystąpienia do długu.

Zasadność tego zarzutu pozostaje w bezpośrednim związku z zarzutem skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. w zakresie dotyczącym odpowiedzialności skarżącej kasacyjnie za odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu użytkowania nieruchomości. Motywy wyroku nie zawierają w tym zakresie stanowiska Sądu co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Rozpoznając ponownie sprawę, Wojewódzki Sad Administracyjny w Poznaniu powinien zbadać i rozważyć zasadę ustawowego przystąpienia do długu przez nabywcę przedsiębiorstwa zawartą w art. 554 k.c. w zw. z art. 55 k.c. (zawierającym definicję przedsiębiorstwa), a tym samym ustalić charakter prawny relacji jaka zachodzi pomiędzy obiema spółkami, a w konsekwencji rozstrzygnąć, czy art. 554 k.c. ma wpływ na kwestię ustalenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1. sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym stronie, która wniosła skargę kasacyjną, należy się zwrot poniesionych przez nią niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego od skarżącego – jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej został uchylony wyrok sądu pierwszej instancji uwzględniający skargę. Koszty te w niniejszej sprawie ograniczają się do uiszczonego wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 1.000 zł oraz kosztów zastępstwa procesowego przez pełnomocnika będącego radcą prawny, który sporządził skargę kasacyjną w kwocie 4.050 zł (art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) i § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych – Dz. U. z 2018 r., poz. 265). Ponieważ w sprawie nie zachodzą podstawy do zastosowania art. 202 § 2 w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a., które umożliwiają solidarne zasądzenie kosztów jedynie na rzecz podmiotów uprawnionych do uzyskania ich zwrotu, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał ich rozdzielenia na każdą ze skarżących spółek, o czym orzeczono jak w punkcie 2 sentencji. O zasądzeniu na rzecz E. sp. z o.o. w P. od E. S.A. w P. kwoty 3.700 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono również na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. Koszty te w niniejszej sprawie ograniczają się do uiszczonego wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 1.000 zł oraz kosztów zastępstwa procesowego przez pełnomocnika będącego radcą prawny, który sporządził skargę kasacyjną w kwocie 2.700 zł (art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) i § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych – Dz. U. z 2018 r., poz. 265).

Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.