I OW 249/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Powiatu Świeckiego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Powiatem Świeckim a Miastem Kalisz w przedmiocie wskazania powiatu właściwego do ponoszenia wydatków związanych z umieszczeniem małoletniej N. B. w pieczy zastępczej postanawia: wskazać Powiat Świecki jako właściwy w sprawie.

Starosta Świecki wniósł o rozstrzygnięcie sporu o właściwość zaistniałego między "Starostą Świeckim a Prezydentem Miasta Kalisza" [winno być: "Powiatem Świeckim a Miastem Kalisz" – uwaga NSA] w przedmiocie wskazania powiatu właściwego do ponoszenia wydatków związanych z umieszczeniem małoletniej N. B. w pieczy zastępczej.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że małoletnia N. B. od urodzenia zamieszkiwała z rodzicami w Kaliszu. Małoletniej zmarła matka, a następnie w dniu 29 lipca 2022 r. ojciec. Bezpośrednio po tym zdarzeniu opiekę nad wyżej wymienioną przejęła babka A. K. zamieszkująca w Świeciu. Sąd Rejonowy w Świeciu postanowieniem z dnia 4 listopada 2022 r., wydanym w sprawie III Nsm 593/22, w drodze zarządzenia tymczasowego, umieścił małoletnią w spokrewnionej rodzinie zastępczej dziadków H. i A. K. zamieszkałych w Świeciu, gdzie ustalono miejsce zamieszkania dziecka.

Wnioskodawca powołał się na treść art. 191 ust. 1-3 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (dalej: "u.p.z.") regulującego właściwość powiatu zobowiązanego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka. Mając na względzie treść ust. 1 powyższego artykułu wnioskodawca wskazał na konieczność odwołania się do definicji "miejsca zamieszkania" zawartej w art. 25 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej: "k.c.").

Starosta wskazał, że władza rodzicielska nad małoletnią do 29 lipca 2022 r. przysługiwała ojcu. Do tego czasu małoletnia zamieszkiwała w Kaliszu, gdzie podejmowała edukację i korzystała z usług medycznych. Zamieszkanie z dziadkami spowodowane zostało sytuacją nadzwyczajną, jaką była śmierć jedynego rodzica. Z powyższych względów Starosta uznał, że miejscem zamieszkania małoletniej przed umieszczeniem w pieczy zastępczej był Kalisz.

W związku z powyższym wniesiono o uznanie, że organem właściwym do ponoszenia wydatków na utrzymanie małoletniej w pieczy zastępczej jest Prezydent Miasta Kalisza [winno być: "Miasto Kalisz" – uwaga NSA].

W odpowiedzi na powyższy wniosek Prezydent Miasta Kalisz wskazał, że postanowieniem z dnia 20 września 2022 r. Sąd Rejonowy w Świeciu, w sprawie o sygn. akt. III Nsm 467/22, ustanowił opiekę prawną dla małoletniej powierzając obowiązki opiekuna jej babce A. K. zamieszkałej w Świeciu.

Wskazano, iż małoletnia od 29 lipca 2022 r. przebywała w Świeciu, gdzie od 1 września 2022 r. została uczennicą tamtejszej Szkoły Podstawowej nr [...] oraz, że od dnia 21 października 2022 r. pozostaje zameldowana na pobyt czasowy pod adresem swoich dziadków. Uznano, iż to Świecie, dom rodzinny dziadków, był miejscem zamieszkania małoletniej przed umieszczeniem jej w rodzinie zastępczej. W ocenie uczestnika nie ulega wątpliwości, że właśnie od tego momentu babka dziecka rozpoczęła sprawowanie nieformalnej opieki nad wnuczką wykonując wszelkie atrybuty opiekuna, sprawując pieczę nad małoletnią, a także nad jej majątkiem. Od 20 września 2022 r. babce małoletniej powierzono obowiązki opiekuna prawnego dla N. B. i tym samym usankcjonowano opiekę, z którą nierozłącznie wiąże się miejsce zamieszkania małoletniej.

W związku z powyższym Prezydent uznał, że podmiotem właściwym do ponoszenia wydatków związanych z sytuacją prawną małoletniej jest "Starosta Świecki" [winno być: "Powiat Świecki" – uwaga NSA].

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.

Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, nie mającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny – art. 22 § 1 pkt 1 Ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.; dalej: "k.p.a."). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 p.p.s.a.

Przez spór o właściwość, o którym mowa w art. 4 p.p.s.a., należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej, jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też żaden z nich nie uważa się za właściwy do jej załatwienia (spór negatywny).

W niniejszej sprawie spór powstał pomiędzy Powiatem Świeckim, a Miastem Kalisz w przedmiocie wskazania powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej umieszczonej w spokrewnionej rodzinie zastępczej. Każdy z powiatów uważa się za niewłaściwy do rozpoznania sprawy, zatem spór ma charakter negatywny.

Właściwość jednostek organizacyjnych w przedmiocie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej określa art. 191 u.p.z. (Dz. U. z 2024 r., poz. 177 ze zm.). Zgodnie z jego treścią, wydatki te ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Natomiast jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3).

W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności należy wskazać, że umieszczenie małoletniej N. B. po raz pierwszy w pieczy zastępczej nastąpiło na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Świeciu z dnia 4 listopada 2022 r. wydanego w sprawie o sygn. akt III Nsm 593/22. Ustalenia wymagało zatem gdzie znajdowało się miejsce zamieszkania małoletniej w okresie poprzedzającym wydanie powyższego orzeczenia.

Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania". Dlatego też koniecznym jest odniesienie się do ogólnej definicji tego terminu zawartej w Kodeksie cywilnym. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej, zgodnie z brzmieniem art. 25 k.c. (Dz. U. z 2023 r., poz. 1610 ze zm.), jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska, lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 k.c.). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeśli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 k.c.). Natomiast zgodnie z art. 27 k.c. miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna.

Odnosząc powyższe regulacje do stanu faktycznego sprawy wskazać należy, że w stosunku do małoletniej Sąd Rejonowy w Świeciu postanowieniem z dnia 20 września 2022 r., wydanym w sprawie III Nsm 467/22, ustanowił opiekę prawną powierzając obowiązki opiekuna prawnego babce małoletniej zamieszkałej w Świeciu. Postanowienie powyższe uprawomocniło się w dniu 28 września 2022 r. Tym samym, zgodnie z treścią art. 27 k.c., miejsce zamieszkania małoletniej N. przed jej umieszczeniem po raz pierwszy w pieczy zastępczej znajdowało się w miejscu zamieszkania jej opiekuna prawnego, tj. babki A. K. zamieszkałej w Świeciu.

W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy należało zatem przyjąć, że – w rozumieniu art. 191 ust. 1 u.p.z. – powiatem zobowiązanym do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej N. B. umieszczonej w pieczy zastępczej jest Powiat Świecki.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 4 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.