I OW 62/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Prezydenta Miasta Bytomia o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Prezydentem Miasta Bytomia a Starostą Powiatu Krapkowickiego w sprawie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na rzecz małoletniego D. P. umieszczonego w placówce opiekuńczo-wychowawczej postanawia: wskazać Prezydenta Miasta Bytomia jako organ właściwy w sprawie.

Wnioskiem z 12 maja 2022 r. Prezydent Miasta Bytomia wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy nim a Starostą Powiatu Krapkowickiego w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na rzecz małoletniego D. P. umieszczonego w placówce opiekuńczo-wychowawczej, wskazując Starostę Powiatu Krapkowickiego jako organ właściwy w sprawie.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...] maja 2021 r. udzielono zabezpieczenia na czas toczącego się postępowania w przedmiocie wydania zarządzeń opiekuńczych wobec małoletniego D. P. (sygn. akt [...]) poprzez umieszczenie go w pieczy instytucjonalnej. Małoletni został umieszczony w Placówce Opiekuńczo-Wychowawczej nr [...] w B. dopiero w dniu 13 października 2021 r. w wyniku podjętej interwencji. Do placówki tej został przeniesiony z mieszkania w B. przy ul. [...], gdzie od grudnia 2020 r. mieszkał razem z pełnoletnim bratem M. K. Lokal ten został wynajęty przez ich matkę J. K., która nie interesuje się dziećmi i mieszka z konkubentem w R. Jest ona zameldowana w J., ul. [...] na terenie Powiatu Krapkowickiego.

W ocenie wnioskodawcy, z uwagi na brak możliwości ustalenia miejsca zamieszkania matki małoletniego, organem właściwym do ponoszenia wydatków na rzecz małoletniego umieszczonego w placówce opiekuńczo-wychowawczej, jest powiat miejsca zameldowania na pobyt stały matki, a więc organem tym jest Starosta Powiatu Krapkowickiego.

W odpowiedzi na powyższy wniosek, Starosta Powiatu Krapkowickiego wskazał, że przy ustaleniu powiatu obowiązanego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej, należy uwzględnić stan faktyczny, który miał miejsce przed umieszczeniem dziecka po raz pierwszy w pieczy zastępczej. Powołując się na art. 26 § 1 k.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców, organ stwierdził, że miejscem zamieszkania małoletniego przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej jest miejsce zamieszkania jego matki, tj. miejscowość R., zatem Powiat Krapkowicki nie jest właściwy w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 4 w związku z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329), dalej: "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość powstałe między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, jeżeli odrębna ustawa nie stanowi inaczej oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek, a organami administracji rządowej.

W niniejszej sprawie powstał negatywny spór o właściwość, bowiem żaden z organów nie uznaje się właściwy do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniego D. P. umieszczonego w placówce opiekuńczo-wychowawczej.

Właściwość w zakresie obowiązku ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej określa art. 191 ust. 1-3 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2022 r. poz. 447, dalej: "ustawa"). W pierwszej kolejności ponosi je powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej. Dopiero, jeśli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, zastosowanie znajduje zasada określona w ust. 2, zgodnie z którą właściwy jest powiat ostatniego miejsca zameldowania dziecka na pobyt stały. W ostatniej kolejności właściwy jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej.

Powołana ustawa nie zawiera definicji pojęcia "miejsce zamieszkania", a zatem przy jego ustaleniu należy posłużyć się uregulowaniem zawartym w art. 25 k.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Oznacza to, że miejscem pobytu stałego osoby fizycznej jest miejscowość, w której koncentrują się jej czynności życiowe, bez względu na adres zameldowania. Na prawną konstrukcję miejsca zamieszkania składają się dwa elementy: zewnętrzny, tj. przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości oraz wewnętrzny, tj. wola, zamiar stałego pobytu. Oba te elementy muszą występować łącznie. Z kolei miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców lub tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 k.c.). W sytuacji, gdy władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego ono stale przebywa. Jeżeli natomiast dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 k.c.). Zgodnie natomiast z art. 27 k.c., miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna.

W przedmiotowej sprawie nie można ustalić miejsca zamieszkania małoletniego D. P. na podstawie art. 26 k.c., tj. według miejsca zamieszkania jego rodziców, bowiem u żadnego z nich nie przebywa. Małoletni od grudnia 2020 r. mieszkał razem ze swoim pełnoletnim bratem M. K. w mieszkaniu w B. Tam przez określony czas chodził do szkoły i tam koncentrowały się jego czynności życiowe. Również tam przebywa obecnie, został bowiem umieszczony w Placówce Opiekuńczo-Wychowawczej nr [...] w B. W piśmie z 7 grudnia 2021 r. Dyrektor tej placówki wskazała, że małoletni uczęszcza do Szkoły Specjalnej nr [...] w B., gdzie nauka nie sprawa mu większych problemów. Podkreśliła, że jakakolwiek zmiana środowiska wychowawczego w obecnej sytuacji małoletniego jest niewskazana i może mieć dla niego negatywny skutek.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wspólne zamieszkiwanie małoletniego ze swoim pełnoletnim bratem i w konsekwencji tego sprawowanie przez pełnoletniego brata faktycznej i bezpośredniej pieczy nad małoletnim należy uznać za ustaleniem dla małoletniego miejsca jego zamieszkania u swojego pełnoletniego brata, zgodnie z art. 27 k.c. Przed umieszczeniem małoletniego po raz pierwszy w pieczy zastępczej, wraz ze swoim bratem faktycznie przebywał w B. z zamiarem stałego pobytu. Skoro więc małoletni nie przebywał stale u żadnego z rodziców, lecz u swojego brata, który faktycznie się nim opiekował, to należy przyjąć, że miejscem jego zamieszkania było miejsce stałego pobytu u swojego brata.

Z tych przyczyn należy przyjąć, że miejscem zamieszkania małoletniego D. P. przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej było miasto B., dlatego na podstawie art. 191 ust. 1 ustawy, zobowiązanym do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej jest Prezydent Miasta Bytomia.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 i art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.