I SA/Op 53/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Judecki Asesor sądowy WSA Remigiusz Mazur (spr.) Protokolant st. insp. sądowy Katarzyna Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2024 r. sprawy ze skargi B. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 4 września 2023 r., nr SKO.40.1640.2023.śr, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu [dalej: SKO, organ odwoławczy] z 4 września 2023 r. nr SKO.40.1640.2023.śr, wydana po rozpatrzeniu odwołania B. R. [dalej: strona, skarżąca, wnioskodawczyni], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Grodkowa [dalej: Burmistrz, organ I instancji] z 24 lutego 2023 r. nr DŚ.5211.17.2023 odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad M. G. [dalej: podopieczna], która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

We wniosku z 24 stycznia 2023 r. B. R. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Grodkowie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. G., będącą wdową. Do wniosku strona dołączyła: 1) wypis z treści orzeczenia Komisji Lekarskiej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w O. z 21 listopada 2019 r. uznającego podopieczną za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 1 października 2019 r.; 2) oświadczenie z 24 stycznia 2023 r. w którymi wnioskodawczyni podała, że nigdy nie pracowała w żadnym zakładzie pracy, pomagała mężowi w gospodarstwie rolnym i nie posiada żadnych świadczeń z KRUS ani ZUS oraz nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do akt sprawy włączono oświadczenie wnioskodawczyni z 9 lutego 2013 r., w którym wskazała m.in., że jest jedyną córką, która nie pracuje i jest w stanie zapewnić opiekę nad matką. Podała, że nie pracuje i nie pracowała, bo jest na utrzymaniu męża. Do akt włączono także rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzony 17 lutego 2023 r., z którego wynika, że strona sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym podopieczną, która wcześniej mieszkała u jej siostry. Gdy matka zachorowała, wnioskodawczyni wzięła ją do siebie, gdyż siostra pracuje zawodowo. Podopieczna wymaga pomocy przy toalecie, ubieraniu, podawaniu posiłków. Strona zapewnia jej dostęp do lekarzy, realizuje recepty, robi zakupy.

Decyzją z 24 lutego 2023 r. Burmistrz odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpatrzeniu odwołania strony SKO wydało 4 września 2023 r. decyzję utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wyjaśniło, że wnioskodawczyni zwróciła się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, legitymującą się orzeczeniem Komisji Lekarskiej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w O. uznającym podopieczną za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 1 października 2019 r., co zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. e) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) [dalej: uśr], odpowiada niepełnosprawności w stopniu znacznym. Z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr wynika, że przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać zarówno w sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również w przypadku rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20). Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego, nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie ma natomiast stanowić zastępczego źródła dochodu w przypadku, gdy choć wnioskodawca wykonuje ciążący na nim obowiązek opieki nad członkiem rodziny, to nie musiał z tego tytułu rezygnować z zatrudnienia (nie był aktywny zawodowo i brak aktywności zawodowej nie jest wynikiem konieczności sprawowania opieki). Celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejako ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą (wyrok WSA w Poznaniu z 18 listopada 2022 r., II SA/Po 514/220). Należy wskazać, że istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 uśr polega na tym, że jest ono adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z którego muszą zrezygnować z uwagi na konieczność sprawowania opieki, lub którego nie podejmują z tego powodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną (wyroki NSA: z 17 listopada 2021 r., I OSK 324/21; z 18 sierpnia 2022 r., I OSK. 1928/21). Celem tego świadczenia jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa wart. 17 ust. 1 uśr, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku opieki nad tymi osobami, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Każdorazowo więc organy właściwe muszą zbadać, czy w odniesieniu do danego stanu faktycznego ziścił się ów związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a celem sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W ocenie SKO w sprawie nie została spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Nie budzi wątpliwości, iż strona sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która się do niej przeprowadziła na około trzy miesiące przed złożeniem wniosku, gdyż siostra wnioskodawczyni, z którą wówczas podopieczna mieszkała, ze względu na swoją aktywność zawodową, nie mogła zaopiekować się matką, której stan zdrowia pogorszył się. Bezspornym jest również, że wnioskodawczyni nigdy nie pracowała i dlatego – jak stwierdziła – była w stanie zapewnić opiekę matce, co wynika z jej oświadczenia z 9 lutego 2023 r. Z akt sprawy wynika również, że strona ma 59 lat, nie posiada własnego źródła dochodu i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża. W tej sytuacji, w sprawie nie został w żaden sposób wykazany związek pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę pracy a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Zatem zasadna jest odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję strona podniosła zarzuty naruszenia:

1) prawa procesowego, to jest art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) [dalej: kpa], wskutek niewyjaśnienia, że skarżąca rzeczywiście pracowała w gospodarstwie rolnym, a nie tylko pomagała, bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego; ponadto skarżąca udzieliła telefonicznie odpowiedzi na wezwanie SKO z 21 lipca 2023 r.;

2) prawa materialnego, to jest:

a) art. 17 ust. 1b uśr, wskutek pominięcia wyroku Trybunału Konstytucyjnego;

b) art. 17 ust. 1 uśr, poprzez przyjęcie, że świadczenie pracy w gospodarstwie rolnym nie spełnia wymogów ustawowych.

Strona wniosła też o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci zaświadczenia z 29 września 2023 r. na okoliczność, iż pracowała (i pracuje) bezpośrednio przed złożeniem wniosku o świadczenie w gospodarstwie rolnym wspólnie z małżonkiem. W uzasadnieniu skargi strona argumentowała, że pracowała i pracuje w gospodarstwie rolnym razem z mężem.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. SKO podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, w której uzasadnieniu szczegółowo opisało okoliczności faktyczne i prawne, które zdecydowały o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Zdaniem SKO, zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a argumentacja przedstawiona przez skarżącą nie wnosi niczego do sprawy, gdyż podjęte rozstrzygnięcie oparte zostało na obowiązujących przepisach normujących zasady ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak również na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Kluczowy w sprawie jest fakt, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Nie budzi wątpliwości, iż skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która się do niej przeprowadziła na około trzy miesiące przed złożeniem wniosku, gdyż siostra strony, z którą matka wówczas mieszkała, nie mogła się nią zaopiekować, ze względu na swoją aktywność zawodową. Bezspornym jest również, że wnioskodawczyni nigdy nie pracowała i dlatego – jak stwierdziła – była w stanie zapewnić opiekę matce, co wynika z jej oświadczenia z 9 lutego 2023 r. Także wynikająca z wniosku o ustalenie prawa o świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność rezygnacji, z dniem 31 grudnia 2006 r., z pracy w gospodarstwie rolnym nie oznacza, że rezygnacja ta została spowodowana koniecznością opieki nad matką. Zaprzestanie pracy w gospodarstwie rolnym miało bowiem miejsce 17 lat przed pojęciem opieki nad matką. Z akt sprawy wynika również, że strona ma 59 lat, nie posiada własnego źródła dochodu i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża oraz jest przez niego zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego. Podniesiona w skardze okoliczność, że skarżąca wraz z mężem są właścicielami gruntów rolnych o powierzchni 0,26 ha i pracowała wspólnie z mężem na gospodarce i pracuje do dziś, przeczy twierdzeniom o rezygnacji z pracy w tym gospodarstwie. Wskazać również należy, że uprawa gruntów o tak niewielkiej powierzchni nie świadczy o prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Ponadto organ I instancji pismem z 6 lutego 2023 r. wezwał skarżącą do wykazania związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką, jednak strona w żaden sposób się do niego nie ustosunkowała. Także pismo SKO z 21 lipca 2023 r. informujące stronę na podstawie art. 79a kpa, że brak wykazania w sprawie okoliczności, iż niepodejmowanie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest spowodowane koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, będzie stanowiło wyłączny powód wydania decyzji niezgodnej z żądaniem zawartym w odwołaniu oraz zobowiązujące stronę do wykazania, że obecnie mimo chęci podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie może tego uczynić, a na przeszkodzie w podjęciu pracy stoi konieczność opieki nad matką, pozostało bez odpowiedzi. Odnosząc się do zawartego w skardze twierdzenia, jakoby skarżąca udzieliła telefonicznej odpowiedzi na pismo SKO z dnia 21 lipca 2023 r., nie znajduje żadnego potwierdzenia w aktach sprawy. W postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada pisemności, stąd też okoliczność, że strona być może przeprowadziła rozmowę telefoniczną z pracownikiem organu odwoławczego, nie oznacza, że uczyniła zadość temu wezwaniu. Z kolei twierdzenie o naruszeniu przez SKO art. 17 ust. 1b uśr jest bezpodstawne, gdyż w uzasadnieniu decyzji została przestawiona wykładnia tego przepisu uwzględniająca orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13.

W piśmie procesowym z 5 lutego 2024 r., które wpłynęło do Sądu 6 lutego 2024 r., profesjonalny pełnomocnik strony wniósł i oświadczył, że podtrzymuje w całości skargę strony wraz z zawartymi tam argumentami oraz zarzutami. Przy czym sprecyzował, że skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponadto wniósł o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego albo też o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika wyznaczonego dla skarżącej z urzędu kosztów zastępstwa prawnego. Dalej argumentował, że zgodnie z orzeczeniem sądowym powołanym przez stronę, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała po 18 roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b uśr, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Przy czym w uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunału stwierdzono, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b uśr, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa (wyrok WSA w Krakowie z 24 maja 2018 r., III SA/Kr 353/18). Okolicznością uzasadniającą uchylenie zaskarżonej decyzji, a także decyzji organu I instancji jest nieuwzględnienie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w postępowaniu administracyjnym przez organy I oraz II instancji. Wyrokiem tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym. Uwzględnianie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z treścią art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz z funkcją i modelem ochrony praw jednostki realizowanej przez sądy administracyjne. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b uśr, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Na rozprawie przed WSA w Opolu przeprowadzonej 8 lutego 2024 r. nie stawił się nikt. Strony były prawidłowo zawiadomione o rozprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.

Wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie m.in. w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) [dalej: ppsa]. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppsa, uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu, bądź stwierdzenie wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 ppsa), skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ppsa. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Prawo to może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.) [dalej: kro], obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 Kro).

Z akt sprawy wynika, że skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad podopieczną, która jest niepełnosprawna w stopniu znacznym. Niepełnosprawność podopiecznej, urodzonej [...], datuje się od 1 października 2019 r. Podopieczna jest wdową. Na stronie spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec matki, gdyż jest zstępną w linii prostej w stopniu pierwszym. Skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności te nie są sporne pomiędzy stronami postępowania sądowoadministracyjnego.

Odnosząc się do zarzutów skarżącej, Sąd wyjaśnia, że art. 17 ust. 1b uśr, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, nie stanowił podstawy prawnej odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wskutek powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem w niniejszej sprawie treść art. 17 ust. 1b uśr nie stanowi przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia, pomimo tego, że niepełnosprawność podopiecznej powstała po ukończeniu przez nią odpowiednio 18 albo 25 lat.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy wnioskodawczyni nie podejmuje lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy więc w tym miejscu przywołać przepisy następujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Ilekroć w ustawie o świadczeniach rodzinnych jest mowa o:

- gospodarstwie rolnym – oznacza to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym (art. 3 pkt 6 uśr);

- zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej – oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 3 pkt 22 uśr).

Według art. 17b ust. 1 uśr w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w art. 17b ust. 1 uśr, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 uśr).

Odpowiednio do art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 333 z późn. zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, o których mowa w art. 1 tej ustawy (to jest sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż działalność rolnicza), o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej.

Jedynie dodatkowo, w celu systemowego wyjaśnienia pojęcia gospodarstwa rolnego, Sąd wyjaśnia, że na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2569 ze zm.), przez gospodarstwo rolne należy rozumieć gospodarstwo rolne w rozumieniu Kodeksu cywilnego, w którym powierzchnia nieruchomości rolnej albo łączna powierzchnia nieruchomości rolnych jest nie mniejsza niż 1 ha. Na mocy art. 553 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.), za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Konsekwentnie też na mocy art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2024 r. poz. 90) ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu, macierzyńskiemu, emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny. Według art. 7 ust. 2 i art. 16 ust. 2 powołanej ustawy "inny rolnik" to jest taki rolnik, który nie spełnia warunku posiadania 1 ha gospodarstwa rolnego, może podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników na wniosek.

Organy administracyjne ustaliły, że strona w swoich oświadczeniach wyjaśniła, iż nigdy nie pracowała w żadnym zakładzie pracy, pomagała mężowi w gospodarstwie rolnym i nie posiada żadnych świadczeń z KRUS ani ZUS, jest jedyną córką, która nie pracuje i jest w stanie zapewnić opiekę nad matką. Skarżąca nie pracuje i nie pracowała, bo jest na utrzymaniu męża. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie z 20 stycznia 2023 r. wydane przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w B. potwierdzające, że strona kontynuowała ubezpieczenie społeczne przed 1991 r. w okresach od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1990 r. oraz podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 2006 r. jako rolnik. Powołanego w skardze zaświadczenia z 29 września 2023 r. strona nie złożyła do akt.

Dokumenty zgromadzone w aktach sprawy nie potwierdzają by strona samodzielnie lub z małżonkiem posiadała, bezpośrednio przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, gospodarstwo rolne w rozumieniu wyżej cytowanych przepisów i prowadziła działalność rolniczą, to jest:

- działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej – art. 6 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, lub

- produkcję roślinną i zwierzęcą, w tym również produkcję materiału siewnego, szkółkarskiego, hodowlanego oraz reprodukcyjnego, produkcję warzywniczą, roślin ozdobnych, grzybów uprawnych, sadownictwa, hodowlę i produkcję materiału zarodowego zwierząt, ptactwa i owadów użytkowych, produkcję zwierzęcą typu przemysłowego fermowego oraz chów i hodowlę ryb – art. 2 ust. 2 ustawy o podatku rolnym,

nawet w zakresie wspomnianej wyżej działki o powierzchni 0,26 ha. Zaświadczenie wydane przez KRUS potwierdza natomiast, że strona podlegała ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik tylko do 31 grudnia 2006 r.

Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy nie potwierdzają też by skarżąca, bezpośrednio przed złożeniem wniosku o świadczenie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym albo zrezygnowała lub nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Dowody zebrane przez organy administracyjne ujawniają natomiast, że skarżąca była od 1 stycznia 2007 r. osobą nieaktywną zawodowo. Ponadto w oświadczeniu z 24 stycznia 2023 r. skarżąca wyjaśniła, że nigdy nie pracowała w żadnym zakładzie pracy, lecz pomagała mężowi w gospodarstwie rolnym, co pozostaje spójne z zaświadczeniem wydanym przez KRUS.

Jedną z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja albo niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Zatem opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Konieczne jest zatem ustalenie związku między rezygnacją z zatrudnienia albo niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki (wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16). Świadczenie to nie może być natomiast traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Dlatego też musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką.

Intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 uśr była pomoc osobom sprawującym długotrwałą opiekę lub niosącym długotrwałą pomoc osobom niepełnosprawnym, które przez tę okoliczność znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej ich do rezygnacji z pracy zarobkowej, pomimo istniejących na rynku pracy miejsc pracy i zdolności oraz gotowości do podjęcia zatrudnienia. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr jednoznacznie więc wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki (wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., I OSK 2322/22).

Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż zarówno moralny, jak i prawny, obowiązek sprawowania takiej opieki istnieje niezależnie od przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Musi zatem istnieć bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między zaprzestaniem (bądź niepodejmowaniem) zatrudnienia a sprawowaną opieką. Brak wskazanego związku wyklucza możliwość przyznania świadczenia (wyrok NSA z 12 lipca 2023 r., I OSK 1096/22).

W stanie sprawy, co wynika ze zgromadzonych dokumentów, strona zakończyła aktywność zawodową 31 grudnia 2006 r. Skarżąca sama wyjaśniła, że nie pracuje i pozostaje na utrzymaniu męża. Zebrane dowody nie potwierdzają też, by w celu opieki nad niepełnosprawną matką, zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. W rozpoznanej przez Sąd sprawie zabrakło więc związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną matką a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia albo zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego, lub zaprzestaniem wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Sąd nie dopatrzył się w sprawie zarzucanego przez stronę naruszenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego. W realiach sprawy, organy administracyjne wykonały spoczywające na nich obowiązki i – co warto podkreślić – dążyły do ustalenia, czy istnieje omówiony wyżej związek przyczynowo-skutkowy, odbierając od strony oświadczenia, jak i stosując art. 79a kpa, zgodnie z którym w postępowaniu wszczętym na żądanie strony [...], organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Dodatkowo Sąd wyjaśnia, że działając z urzędu na podstawie art. 134 § 1 i art. 135 w zw. z art. 145 § 1 ppsa, nie dostrzegł naruszeń przepisów prawa, które obligowałyby do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Postanowienie w sprawie przyznania wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków zostanie wydane przez referendarza sądowego (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa).

Orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł na podstawie art. 151 ppsa, jak w sentencji wyroku.

-----------------------

12