II CSK 494/14

Sygn. akt II CSK 494/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 czerwca 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSN Grzegorz Misiurek w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A. Spółki Akcyjnej w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. przeciwko […]Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2015 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 18 grudnia 2013 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo Syndyka Masy Upadłości A. S.A. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. przeciwko […] Bank S.A. z siedzibą w W. o zapłatę 3.002.831,46 zł z ustawowymi odsetkami od 1 sierpnia 2012 r. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany Bank w dniu 28 lipca 2007 r. zawarł z siedmioma spółkami umowę o limit wierzytelności. Do tej umowy, na podstawie aneksu z dnia 25 lipca 2008 r., przystąpiła w charakterze kredytobiorcy spółka A. S.A. Spółka ta wcześniej, w dniu 27 marca 2008 r., zawarła z pozwanym Bankiem umowę o otwarcie i prowadzenie rachunku bankowego. Z uwagi na zagrożenie upadłością, pozwany w dniu 11 czerwca 2012 r. złożył kredytobiorcom, w tym spółce A., oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o limit wierzytelności. W dacie złożenia tego oświadczenia zadłużenie z tytułu kredytów udzielonych na podstawie umowy o limit wynosiło 89.899.105,56 zł oraz 501.940,67 euro. Okres wypowiedzenia wynosił 7 dni, w związku z czym wierzytelność pozwanego Banku z umowy o limit wierzytelności stała się wymagalna m.in. w stosunku do A. S.A., w dniu 19 czerwca 2012 r. W dniu 17 lipca 2012 r. na rachunek bieżący spółki A. S.A. prowadzony przez pozwany Bank wpłynęła kwota 3 mln zł. Postanowieniem z dnia 27 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy w P. ogłosił upadłość likwidacyjną A. S.A. obejmującą likwidację majątku i wyznaczył syndyka masy upadłości. Kwota 3 mln zł, powiększona o odsetki pozostawała na rachunku bankowym A. do chwili ogłoszenia upadłości. W dniu 1 sierpnia 2012 r. pozwany Bank złożył Syndykowi masy upadłości A. S.A. oświadczenie o potrąceniu przysługującej Bankowi do tej spółki wierzytelności z umowy o limit wierzytelności, wynoszącej według stanu na dzień 26 lipca 2012 r. kwotę 91.398.552,29 zł, z wierzytelnością upadłego z tytułu prowadzenia rachunku bankowego, wynoszącej, według stanu na ten dzień 3.002.831, 46 zł. Powołując się na treść art. 93 prawa upadłościowego i naprawczego i podnosząc, że wierzytelność z rachunku bankowego przekształciła się w wierzytelność masy upadłości wobec czego nie podlega potrąceniu, Syndyk masy upadłości nie uznał oświadczenia o potrąceniu i domagał się udostępnienia na rachunku bankowym upadłego potrąconej kwoty. Wobec odmowy, zażądał zapłaty. Oddalając powództwo Sąd Okręgowy ocenił, że oświadczenie pozwanego Banku o potrąceniu 3 było skuteczne wobec braku wynikających przepisów prawa upadłościowego i naprawczego oraz prawa bankowego przeszkód do jego dokonania. Apelację od tego wyroku złożył powód. Zarzucił naruszenie art. 93 i art. 95 a także art. 112 w związku z art. 61 prawa upadłościowego i naprawczego, art. 93 ust. 2 prawa bankowego i art. 725 k.c. domagając się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanego na rzecz powoda dochodzoną kwotę z ustawowymi odsetkami od 1 sierpnia 2012 r. i orzekł o kosztach procesu należnych powodowi w obu instancjach. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny nie odnosząc się do zarzutów apelacji stwierdził, że apelacja podlegała uwzględnieniu „ale z nieco innych przyczyn aniżeli wskazane w zarzutach apelacji”. Wskazał, że w postępowaniu upadłościowym potrącenie nie jest wyłączone jednakże istnieje ustawowo zakreślona granica czasowa skorzystania z tego prawa. Wierzyciel może skorzystać z prawa potrącenia, o ile złoży oświadczenie w tym przedmiocie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. W ocenie Sądu nie było sporne, że pozwany nie zgłosił swej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. W sytuacji zatem gdy warunkiem koniecznym skorzystania przez wierzyciela upadłego z prawa potrącenia z wzajemną wierzytelnością upadłego jest zgłoszenie przysługującej mu wierzytelności w toku postępowania upadłościowego, a to w sprawie miejsca nie miało, nie mogło dojść do umorzenia wierzytelności powoda o wypłatę środków znajdujących się na rachunku bankowym upadłego. Tak więc pozwany powinien przywrócić stan istniejący przed pobraniem z rachunku upadłego kwoty dochodzonej pozwem. W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na podstawie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. pozwany zarzucił naruszenia art. 382 w związku z art. 328 § 2 i art. 391 k.p.c. oraz art. 321 § 1 w związku z art. 391 k.p.c. a także art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. Skarżący zarzucił ponadto naruszenia art. 379 pkt 5 w związku z art. 391 § 1 i art. 321 § 1 k.p.c. to jest nieważność postępowania przez pozbawienie go możności obrony jego prawa na skutek uwzględnienia roszczenia wobec przyjęcia, że swojej wierzytelności nie zgłosił w postępowaniu 4 upadłościowym, a więc na podstawie faktycznej nie powołanej przez powoda, która przy tym nie wynikała z materiału zebranego w sprawie i zaniechanie wysłuchania go co do tej podstawy, o której nadto dowiedział się dopiero z uzasadnienia wyroku; zarzucił również naruszenie równości procesowej stron przez dokonanie zaskakującej kwalifikacji prawnej roszczenia niedającej się przewidzieć i skonfrontować. We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej wiążą się z ustaleniem Sądu Apelacyjnego, że pozwany nie zgłosił w postępowaniu upadłościowym wierzytelności, którą przedstawił do potrącenia z wierzytelnością spółki A. wynikającą z prowadzenia rachunku bankowego, co, jak wywodzi skarżący, jest ustaleniem dowolnym, niezgodnym z rzeczywistym stanem rzeczy. Ustalenie, że zgłoszenie takie nie nastąpiło jest ustaleniem okoliczności faktycznej, a ustalony w sprawie stan faktyczny jest dla Sądu Najwyższego wiążący (art. 39813 § 2 k.p.c.). Jest jednak jasne, że ustawowe związanie ustaleniami faktycznymi nie wyklucza wykazywania, że Sąd przy ustalaniu stanu faktycznego dopuścił się takich uchybień przepisom procesowym, które miały istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia i tym samym nie pozwalają prawidłowo zastosować właściwych przepisów prawa materialnego. Możliwe jest bowiem powoływanie się na takie naruszenie przepisów postępowania, których ostateczną konsekwencją jest błędne ustalenie stanu faktycznego, a które nie należą do kategorii błędnej oceny dowodów, ani też błędnego wnioskowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2008 r. I CSK 83/08 - niepubl.). Nie wszystkie jednak zarzuty skargi kasacyjnej zmierzające do wykazania naruszeń prawa procesowego, w sposób mający wpływ na treść rozstrzygnięcia, są trafne. Chybiony jest zarzut naruszenia art. 321 § 1 i art. 378 pkt 5 k.p.c., to jest orzeczenia na innej podstawie faktycznej niż wskazywana przez powoda i nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie skarżącego możności obrony jego praw przez orzeczenie na podstawie, której powód nie powoływał dla uzasadnienia swego żądania. 5 Powód, domagając się zasądzenia od skarżącego dochodzonej kwoty, wskazywał na nieskuteczność potrącenia dokonanego w warunkach ogłoszonej w stosunku do niego upadłości likwidacyjnej, a w związku z tym brak podstawy prawnej do pobrania z jego rachunku bankowego kwoty, która, wobec przekształcenia się w wierzytelność masy upadłości, jego zdaniem nie podlegała skompensowaniu z wierzytelnością potrącającego Banku. Powyższe wyznaczało zatem granice podstawy faktycznej podlegającej dowodzeniu, ponadto granice te zakreślało również powołanie przez powoda przepisów prawa upadłościowego i naprawczego dla wykazania tak dowodzonej nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu. Tak więc, w procesie ocenie Sądu podlegać miała skuteczność oświadczenia złożonego przez Bank w sytuacji gdy w stosunku do spółki A. ogłoszono upadłość likwidacyjną. Elementy istotne stanu faktycznego niezbędnego dla rozstrzygnięcia o skuteczności oświadczenia o potrąceniu zakreślone przez powoda pozostały niezmienione. Nietrafne jest zatem stanowisko skarżącego, że Sąd Apelacyjny ustalając, iż przedstawiona do potrącenia wierzytelność Banku nie została zgłoszona w postępowaniu upadłościowym orzekł na innej podstawie faktycznej. Dokonując takiego ustalenia, Sąd Apelacyjny, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, jedynie uzupełnił stan faktyczny o tę okolicznością faktyczną, niezbędną do rozstrzygnięcia w ramach faktów podniesionych przez powoda. Pozostawiając na chwilę na uboczu procesową prawidłowość takiego uzupełnienia w tym konkretnym przypadku, stwierdzić należy, że takie uzupełnienie stanu faktycznego, nie jest, jak zarzuca skarżący w skardze kasacyjnej, orzekaniem na innej podstawie faktycznej i nie prowadzi też do nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw. Stąd też zarzuty naruszenia art. 321 § 1 w związku z art. 391 i art. 379 pkt 5 w związku z art. 391 i art. 321 § 1 k.p.c. są nietrafne. Stwierdzić też można, że naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. nie prowadzi, w ocenie Sądu Najwyższego w składzie jak niniejszy, do nieważności postępowania, ale stanowi uchybienie procesowe, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Niewątpliwie ma jednak rację skarżący, że postępowanie sądu powinno być przewidywalne i w sytuacji gdy następuje odwołanie się do faktu, który decyduje o treści rozstrzygnięcia, obowiązkiem sądu jest uprzedzenie strony o konsekwencjach zaniechania wypowiedzenia się co 6 do tego faktu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r. I CSK 120/11, niepubl.). Odrębnym zagadnieniem w sprawie jest natomiast czy wskazanego wyżej ustalenia Sąd Apelacyjny dokonał zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego i czy jego dokonanie w sposób prawidłowy uzasadnił w motywach rozstrzygnięcia. W tym aspekcie zarzuty skargi kasacyjnej są uzasadnione. Uzasadniony jest zarzut naruszenia zarówno art. 382 k.p.c. jak i art. 328 § 2 k.p.c. Art. 382 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Powołany przepis zawiera więc nakaz czynienia ustaleń wyłącznie na podstawie dowodów zebranych albo w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji albo w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, jeżeli sąd ten takie postępowanie prowadził, albo na podstawie materiału dowodowego zebranego w obu instancjach. Ów nakaz oznacza jednak jednocześnie zakaz orzekania na podstawie materiału dowodowego, który nie został zgromadzony w sposób wymagany przepisami k.p.c., a więc w wyniku prowadzenia postępowania dowodowego, czy też został zgromadzony w sposób bezdowodowy (art. 228-231 k.p.c.), albo nie stanowi faktu powszechnie znanego (art. 228 § 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny ustalając, że pozwany nie zgłosił swojej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym stwierdził, że jest to okoliczność bezsporna. Okoliczność bezsporna to taka, która została przyznana w toku postępowania przez stronę przeciwną (art. 229 k.p.c.) lub można ją poczytać za przyznaną (art. 230 k.p.c.). Żaden z tych przypadków w sprawie miejsca nie miał, powód w pozwie dowodził naruszenia art. 93 prawa upadłościowego i naprawczego, a w toku całego procesu obie strony co do tej okoliczności milczały, przy czym nawet w apelacji powód nie zarzucał naruszenia art. 96 prawa upadłościowego i naprawczego - wykluczało to więc przyjęcie, że nie zgłoszono wierzytelności w postępowaniu upadłościowych i że jest to fakt między stronami bezsporny. Dodać wreszcie należy, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku, skoro obejmowało w ustaleniach faktycznych okoliczność, która zdecydowała o treści rozstrzygnięcia powinno, zgodnie z wymogami art. 328 § 2 k.p.c., zawierać wskazanie przesłanek, na podstawie których Sąd wnioskował zarówno o istnieniu tej okoliczności jak i o tym, że jest to okoliczność między stronami bezsporna. 7 Nie można też pominąć, że skoro art. 378 § 1 k.p.c. nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek rozpoznania wszystkich zarzutów zawartych w apelacji, to jednocześnie istnieje obowiązek sporządzenia uzasadnienia wyroku przez ten sąd w taki sposób, by zawierało ono przedstawienie oceny tych zarzutów. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera odniesienia się do zarzutów apelacji. Z przedstawionych zatem powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji.