II OSK 957/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny Sędziowie sędzia NSA Zdzisław Kostka sędzia del. WSA Grzegorz Antas (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Adrianna Tarłowska po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 stycznia 2023 r., sygn. akt IV SA/Wa 1961/22 w sprawie ze skargi I.D. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 20 czerwca 2022 r., nr RdU-245-2/S/20 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 stycznia 2023 r., IV SA/Wa 1961/22 oddalił skargę I.D. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców (dalej: RdSU) z 20 czerwca 2022 r., nr RdU-245-2/S/20 utrzymującą w mocy decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: SUdSC) z 30 kwietnia 2020 r., nr DPU.420.2.2019, którą wskazany organ, działając na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 1 i art. 20 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1666 ze zm.), dalej: u.u.c.o., w wyniku rozpatrzenia wniosku z 4 stycznia 2019 r. odmówił ww. cudzoziemcowi, obywatelowi Federacji Rosyjskiej narodowości czeczeńskiej nadania statusu uchodźcy i udzielenia ochrony uzupełniającej.

I.D. złożył skargę kasacyjną, którą zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

I. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 153 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329), dalej: p.p.s.a., poprzez nieprawidłowe uznanie przez Sąd I instancji, że organ wykonał wytyczne sformułowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 20 października 2021 r., IV SA/Wa 909/21, którymi organ byt związany, w sytuacji, gdy: a) organ dokonał dowolnego, pobieżnego stwierdzenia, że wydarzenia z kraju pochodzenia należy kwalifikować wyłącznie jako czyn kryminalny, naganny, bez poprzedzenia tego stwierdzenia analizą przepisów prawa i ich należytą wykładnią; b) organ nie odniósł się w dalszym ciągu do obszernych zarzutów i argumentacji powołanej w odwołaniu, w tym w zakresie wykładni art. 15 pkt 2 u.u.c.o.; c) porównując treść aktualnej i poprzedniej decyzji, wynika, że organ dodał jedno zdanie, iż wydarzenia z kraju pochodzenia należy kwalifikować wyłącznie jako czyn kryminalny, naganny, co świadczy o tym, że organ w sposób niezwykle pobieżny nie tyle rozpoznał sprawę, ale wręcz powielił treść uprzednio wydanej decyzji dotkniętej naruszeniami, nie wykonując wytycznych Sądu, w tym dotyczących prawidłowego zastosowania przepisów art. 11, art. 15 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), dalej: k.p.a., co skutkowało stwierdzeniem, że skarżący nie spełnia przesłanek do objęcia ochroną międzynarodową i oddaleniem skargi;

2) art. 80, art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 11 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe uznanie przez Sąd I instancji, że organ podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dokonał należytej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w sytuacji, gdy: a) organ II instancji nie uczynił zadość obowiązkom w tym zakresie, w wyniku czego dokonał pobieżnego stwierdzenia, że działania jakich doświadczył skarżący w kraju pochodzenia nie mogą być zaliczone do aktów, które należy uznać za doznanie poważnej krzywdy, gdyż powinny zostać zakwalifikowane jedynie jako czyn kryminalny, naganny, bez uprzedniego dokonania wykładni art. 15 pkt 2 u.u.c.o.; b) organ II instancji nie dokonał oceny zeznań skarżącego pod kątem dotkliwości działań, skutków dla stanu psychofizycznego, z uwzględnieniem m.in. wieku; "poszukiwanie przez władze danego kraju sprawców wybuchów i porwań, bądź innych czynów o charakterze terrorystycznym, wśród osób, które przynajmniej potencjalnie mogą mieć o nich wiedzę lub dysponować informacjami o ewentualnych sprawcach takich czynów, nawet jeżeli jest to dla tych osób uciążliwe i stresujące, nie jest działaniem, które by można było uznać za prześladowanie, dyskryminację lub naruszenie praw człowieka, o ile odbywa się to z zachowaniem stosownych procedur i nie narusza powszechnie akceptowanych standardów ochrony wolności i podstawowych praw człowieka" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 marca 2007 r., V SA/Wa 1395/06); sytuacja, która miała miejsce w kraju pochodzenia skarżącego nie mieści się w granicach normalności i nie należy jej sprowadzać wyłącznie do przekroczenia uprawnień/nadużyć ze strony funkcjonariuszy państwowych, co skutkowało stwierdzeniem, że skarżący nie spełnia przesłanek do objęcia go ochroną międzynarodową i oddaleniem skargi;

3) art. 15 w zw. z art. 11 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez uznanie przez Sąd I instancji, że organ uczynił zadość spoczywającym na nim obowiązkom w sytuacji, gdy RdSU ograniczyła się tylko do pobieżnej kontroli decyzji organu I instancji, bez samodzielnego ponownego rozpoznania sprawy "od nowa", bez odniesienia się w sposób wszechstronny do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym zarzutów odwołania i argumentacji podniesionej w odwołaniu, co skutkowało stwierdzeniem, że skarżący nie spełnia przesłanek do objęcia ochroną międzynarodową i oddaleniem skargi;

4) art. 141 § 4 w zw. z art. 3 § 1 w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez niepoddanie gruntownej analizie wszystkich aspektów niniejszej sprawy przez Sąd I instancji, w których są wątpliwości, i w których ustalenia organu są odmienne od wniosków i twierdzeń skarżącego oraz wkroczenie przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w rolę organu, podczas gdy sąd administracyjny nie powinien naprawiać błędów i naruszeń, których dopuścił się organ, co miało istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia i skutkowało oddaleniem skargi.

II. przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), tj.:

1) art. 18a w zw. z art. 15 pkt 2 u.u.c.o. poprzez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do objęcia go ochroną uzupełniającą; nierozważenie, że działania, których doświadczył skarżący, składają się na doznanie "poważnej krzywdy" i poprzestanie na lakonicznym stwierdzeniu, iż był to wyłącznie czyn kryminalny.

Z uwagi na powyższe zarzuty skargi kasacyjnej skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi prowadzące do uchylenia decyzji RdSU, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przeprowadzając kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku, przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Oceniając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że nie została ona oparta przez skarżącego na uzasadnionych podstawach.

Nie mógł odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 3 § 1 w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. wiązany ze sporządzeniem przez Sąd I instancji nieprawidłowego uzasadnienia wyroku. Treść uzasadnienia wyroku powinna umożliwić zarówno stronom postępowania, jak i Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - w razie prowadzenia kontroli instancyjnej wyroku - prześledzenie toku rozumowania sądu i poznanie argumentów, które stały za rozstrzygnięciem o zgodności bądź niezgodności z prawem zaskarżonego aktu. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku Sądu I instancji z 4 stycznia 2023 r. realizuje powyższe wymaganie, wynika bowiem jednoznacznie z niego, jaki stan faktyczny został przyjęty w postępowaniu przez Sąd I instancji i dokonana została jego ocena, przy czym jej treść wyjaśnia w należyty sposób, dlaczego Sąd uznał, że utrzymanie w mocy przez RdSU decyzji SUdSC z 30 kwietnia 2020 r. odmawiającej nadania skarżącemu statusu uchodźcy i udzielenia ochrony uzupełniającej cechuje się prawidłowością, co obejmuje również spełnienie przez organ odwoławczy wymagania przewidzianego w art. 153 p.p.s.a.

Nie zostały w skardze kasacyjnej przedstawione racje, które stanowiły podstawę do przyjęcia przez skarżącego stanowiska, że ocena prawna zamieszczona w zaskarżonym wyroku stanowi wyraz wkroczenia przez Sąd I instancji w rolę organu. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że w świetle art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, która polega na sformułowaniu przez sąd wypowiedzi odnoszącej się do zgodności z prawem działania organu administracji publicznej, która, jako oparta na modelu weryfikacyjnego stosowania prawa, zawiera w sobie ocenę prawidłowości przyjętej przez organ podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Motywy zaskarżonego wyroku poza wyznaczoną przez przepisy p.p.s.a. funkcję kontrolną działań RdSU i SUdSC związanych z rozpatrzeniem wniosku skarżącego o objęcie go ochroną międzynarodową nie wykraczają.

Jak stanowi art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ustanowiona w powyższym przepisie zasada związania powoduje, że skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy administracyjnej. Sens związania organu wskazaniami co do dalszego postępowania wyraża się w obowiązku respektowania wskazanego przez sąd administracyjny sposobu postępowania, który powinien zostać przez organ uwzględniony w toku ponownego rozpatrywania sprawy w celu eliminacji dostrzeżonych przez sąd w jego działaniu uchybień. Przyjęty przez Sąd I instancji wniosek, że zaskarżony wyrok nie został wydany z naruszeniem art. 153 p.p.s.a., albowiem RdSU po uchyleniu decyzji z 19 marca 2021 r., nr RdU-245-1/S/20 zrealizowała wskazania co do dalszego postępowania zamieszczone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 października 2021 r., IV SA/Wa 909/21, nie cechuje się błędem.

Istotą dostrzeżonej wadliwości w działaniu organu odwoławczego było stwierdzenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że RdSU, wypowiadając się odnośnie do zaistnienia w sprawie przesłanek udzielenia skarżącemu ochrony uzupełniającej, uchyliła się od odpowiedzi na pytanie, czy zdarzenie, na które cudzoziemiec wskazał we wniosku i podczas przesłuchania, związane z jego zatrzymaniem w grudniu 2018 r. powinno być kwalifikowane jako przejaw tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania w rozumieniu art. 15 pkt 2 u.u.c.o., czy też należy je uznać ewentualnie za czyn kryminalny, który jakkolwiek naganny, to jednak nie może być postrzegany w przedstawiony sposób, a w konsekwencji w sprawie nie można mówić o zaistnieniu podstawy domniemania z art. 18a u.u.c.o.

Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji RdSU z 20 czerwca 2022 r. nakazywała Sądowi I instancji stwierdzić, że organ odwoławczy wywiązał się z powyższego obowiązku, ponieważ usuwając niejasność obarczającą przyjęte ustalenia, organ zawarł w swojej decyzji jednoznaczny pogląd wskazujący, iż skarżący po zatrzymaniu nie został poddany torturom ani zachowaniu stanowiącemu nieludzkie lub poniżające traktowanie, a wobec tego w świetle przyjętych ustaleń nie można w sposób przekonujący twierdzić, że powrót do kraju pochodzenia może narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy. Powyższe zapatrywanie Naczelny Sąd Administracyjny podziela. Jakkolwiek poczynione przez organ odwoławczy uwagi nakierowane na poddanie zgromadzonego materiału dowodowego analizie uwzględniającej treść art. 15 pkt 2 u.u.c.o. nie przybrały w uzasadnieniu decyzji formy rozbudowanych rozważań, tym niemniej za ich pośrednictwem jest możliwe odtworzenie stanowiska przyjętego przez RdSU w zakresie określonym w art. 20 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 15 pkt 2 u.u.c.o., co umożliwiało Sądowi I instancji poddanie ponownie wydanego rozstrzygnięcia merytorycznej kontroli. Nie zachodzą przy tym warunki, by organowi odwoławczemu można było skutecznie postawić zarzut ograniczenia się do pobieżnej kontroli decyzji SUdSC, bez samodzielnego ponownego rozpoznania sprawy "od nowa", kształtowanego normą art. 15 k.p.a., w tym odniesienia się w sposób wszechstronny do zgromadzonego materiału dowodowego, uwzględniając, że wydanie zaskarżonej decyzji było następstwem sformułowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 20 października 2021 r. oceny prawnej i wskazań, których treść pozwalała organowi zasadniczą część ustaleń traktować jako nieobarczonych istotną wadliwością.

Wbrew postawionemu zarzutowi, Sąd I instancji nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., ponieważ trafnie Sąd przyjął, że RdSU podjęła czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dokonała właściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w zakresie, w jakim zachodziła konieczność określenia, czy powrót skarżącego do kraju pochodzenia może narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy. Sąd I instancji za prawidłową uznał ocenę RdSU, zgodnie z którą jednokrotnego zatrzymania skarżącego w grudniu 2018 r. nie sposób uznać za przejaw szczególnego zainteresowania organów ścigania jego osobą oraz zapowiedź przyszłych represji wobec niego. Przyjął, że zatrzymanie skarżącego miało miejsce w związku z czynnościami podejmowanymi przez władze w celu ustalenia miejsca pobytu członka dalszej rodziny (S.T.) i polegało na przeprowadzeniu przesłuchania. Cudzoziemiec nie posiadał żadnej wiedzy na temat życia i miejsca pobytu krewnego, nigdy wcześniej nie był zatrzymywany ani przesłuchiwany. Ze złożonych zeznań równocześnie wynika, że takie przesłuchania były przeprowadzone również wobec brata skarżącego oraz kilku innych członków jego rodziny. Użycie przemocy i zmuszenie cudzoziemca do podpisania dokumentów w trakcie przeprowadzanego przesłuchania uznać należy za czyn naganny o charakterze kryminalnym, który w kontekście wszystkich okoliczności sprawy nie stanowi o wystąpieniu w sprawie sytuacji, do której odwołuje się art. 15 pkt 2 u.u.c.o. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z powyższym wnioskiem należy się w całości zgodzić. W sprawie nie można bowiem mówić o wkroczeniu przez przesłuchujących funkcjonariuszy w sferę integralności fizycznej i psychicznej cudzoziemca, które przybierałoby znaczny stopień dolegliwości, a zarazem przebiegało w sposób zamierzony i przygotowany, a nie wyłącznie incydentalny. Z protokołu przesłuchania skarżącego wynika, że skarżący był uderzany w plecy, przy czym zachowanie to nakierowane było wyłącznie na spowodowanie podpisania przez cudzoziemca przedstawionych mu na posterunku dokumentów. Wymaga zauważenia, że przywołując powyższe zdarzenie, skarżący w żaden sposób nie wskazał podczas przesłuchania przed organem na dotkliwość powodowanych nim skutków. Z przedstawionego przez stronę opisu sytuacji nie wynika, by miała ona istotny wpływ na stan psychofizyczny cudzoziemca, w szczególności przebieg zatrzymania powodował jakiekolwiek traumatyczne doświadczenia.

O ile ani orzekające w sprawie organy, ani Sąd I instancji nie podały w wątpliwość prawdziwości oświadczeń cudzoziemca odnoszących się do powodów opuszczenia kraju pochodzenia, które powiązane były z czynnościami podejmowanymi przez władze w celu ustalenia miejsca pobytu członka dalszej rodziny skarżącego, o tyle Sąd I instancji, akceptując stanowisko RdSU, trafnie ocenił, że okoliczności te nie mogły stanowić ustawowych przesłanek udzielenia ochrony uzupełniającej. Skarżący w złożonej skardze kasacyjnej nie doprowadził do podważenia prawidłowości kryterium prawnego, którym posłużył się Sąd I instancji przy kontroli powyższych okoliczności, w związku z nieobjęciem zarzutami kasacyjnymi dokonania przez Sąd błędnej wykładni art. 15 pkt 2 u.u.c.o.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.