II SAB/Bk 170/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 grudnia 2020 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. P. na bezczynność Prezydenta Miasta S. w przedmiocie zezwolenia na zbieranie odpadów 1. zobowiązuje Prezydenta Miasta S. do załatwienia wniosku M. P. z dnia [...] marca 2020 r. w terminie trzydziestu dni od dnia zwrotu akt organowi; 2. stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności; 3. stwierdza, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; 4. oddala skargę w pozostałym zakresie; 5. zasądza od Prezydenta Miasta S. na rzecz skarżącego M. P. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

M. P. złożył skargę na bezczynność Prezydenta Miasta S. w rozpoznaniu wniosków z [...] kwietnia 2020 r. i [...] marca 2020 r. o wydanie decyzji zezwalającej na zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne na terenie zamkniętym.

Stan faktyczny i prawny sprawy przedstawia się następująco.

M. P. prowadzący działalność gospodarczą pod firmą "M." Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe w S. posiadał wydane [...] listopada 2016 r., z datą obowiązywania do [...] listopada 2026 r., zezwolenie na zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne na działce nr [...] przy ulicy [...] w S.

Następnie złożył do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w B. trzy wnioski, w tym:

- wniosek z [...] marca 2020 r., doprecyzowany w piśmie z [...] marca 2020 r. jako żądanie zmiany posiadanego zezwolenia.

Wniosek ten został przekazany Prezydentowi Miasta S. przez RDOŚ zawiadomieniem z [...] marca 2020 r. w trybie art. 65 § 1 K.p.a. i wpłynął do Prezydenta [...] marca 2020 r. Wnioskodawca w piśmie z [...] marca 2020 r. doprecyzował wniosek w ten sposób, że podtrzymał zawarte w nim stanowisko, tj. o wydanie zezwolenia na zbieranie odpadów na terenie zamkniętym – działce nr [...] przy ulicy [...] w S. Jednocześnie zwrócił się o zwrot oryginału wniosku, co organ zrealizował [...] marca 2020 r.;

- wniosek z [...] kwietnia 2020 r. (data wpływu [...] kwietnia 2020 r.) o wydanie zezwolenia na zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne na działce nr [...] ulicy [...] w S.

Wniosek ten został przekazany Prezydentowi Miasta S. przez RDOŚ zawiadomieniem z [...] kwietnia 2020 r. w trybie art. 65 § 1 K.p.a. i wpłynął do Prezydenta [...] kwietnia 2020 r. Jak wynika z akt sprawy, w piśmie z [...] maja 2020 r. Prezydent Miasta S. wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o "właściwość rzeczową" pomiędzy nim a RDOŚ w B. przez wskazanie tego ostatnio wymienionego organu jako właściwego do załatwienia sprawy dotyczącej rozpatrzenia wniosku przedsiębiorcy o wydanie zezwolenia na zbieranie odpadów na terenie działki nr [...] przy ulicy [...] w S. stanowiącej teren zamknięty;

- wniosek z [...] czerwca 2020 r. o wydanie zezwolenia na zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne na działce nr [...] przy ulicy [...] w S.. Wniosek ten został przekazany Prezydentowi Miasta S. przez RDOŚ zawiadomieniem z [...] lipca 2020 r. w trybie art. 65 § 1 K.p.a. i wpłynął do Prezydenta [...] lipca 2020 r. Jak wynika z akt sprawy, postanowieniem z [...] lipca 2020 r. Prezydent Miasta S. na podstawie art. 61a K.p.a. odmówił wszczęcia postępowania, bowiem sprawa jest tożsama z wnioskiem z [...] kwietnia 2020 r., która po wszczęciu sporu o właściwość między Prezydentem Miasta a RDOŚ procedowana jest przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

W piśmie z [...] lipca 2020 r. M. P. złożył ponaglenie wnioskując o pilne rozpoznanie wniosku z [...] czerwca 2020 r. a także innych jego wniosków (z [...] marca 2020 r. i z [...] kwietnia 2020 r.) dotyczących tożsamego przedmiotu postępowania. Sformułował pogląd, zgodnie z którym organem właściwym do rozpoznania tych wniosków jest Prezydent Miasta S. Przedstawił obszernie swoje stanowisko odnośnie powodów wskazania tego organu jako właściwego.

Z akt sprawy także wynika, że równolegle do opisanych wyżej aktywności strony i organu toczyło się postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydenta Miasta S. z [...] listopada 2016 r. udzielającej M. P. zezwolenia na zbieranie odpadów na terenie zamkniętym. Decyzją z [...] czerwca 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. stwierdziło nieważność ww. zezwolenia. Natomiast decyzją z [...] września 2020 r. SKO w S., w postępowaniu wszczętym z urzędu, nie stwierdziło nieważności własnej decyzji z [...] czerwca 2020 r.

Skargę na bezczynność Prezydenta Miasta S. złożył w dniu [...] września 2020 r. M. P. obejmując zaskarżeniem bezczynność dotyczącą wniosków z [...] marca 2020 r. i [...] kwietnia 2020 r. Zarzucił naruszenie:

- art. 35 § 3, art. 36 § 1 i 2, art. 37 § 5 K.p.a. polegające na nierozpoznaniu tych wniosków przez wydanie decyzji administracyjnej, nieokreślenie terminu ich rozpoznania i niewskazanie stronie przyczyn zwłoki w niedotrzymaniu terminu z art. 35 K.p.a.;

- art. 37 § 4 K.p.a. przez nieprzekazanie ponaglenia organowi wyższego stopnia, co skutkowało nierozpoznaniem ponaglenia.

Wniósł o stwierdzenie, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, zobowiązanie organu do rozpoznania wniosków w terminie dwóch tygodni od uprawomocnienia się wyroku w sprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi szczegółowo przedstawiono stan faktyczny sprawy, zaś argumentując w odniesieniu do przepisów prawa wskazano na regulację art. 35 i 38 K.p.a. a także art. 149 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z zm.), dalej: P.p.s.a. Zdaniem skarżącego, w sprawie właściwym organem do rozpoznania wniosków był Prezydent Miasta, który powinien był to uczynić w terminie dwóch miesięcy (art. 35 §3 K.p.a.), czego nie uczynił i nie wskazał okoliczności usprawiedliwiających to zaniechanie. Skierowanie wniosku o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego jest niezrozumieniem obecnie obowiązujących przepisów. Nieznajomość prawa przez organ powoduje wymierne szkody dla skarżącego, który od [...] czerwca 2020 r. nie jest w stanie prowadzić działalności gospodarczej, a także nie dysponuje zezwoleniem na zbieranie odpadów, bowiem na skutek wniosku Prezydenta Miasta poprzednie zezwolenie zostało wyeliminowane z obrotu prawnego w trybie nieważnościowym. Oczekiwanie na rozstrzygnięcie przez NSA sporu kompetencyjnego może zaś potrwać około 8 miesięcy, co nie pozwala skarżącemu prowadzić działalności.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, ewentualnie zawieszenie postępowania sądowego do czasu rozstrzygnięcia sporu kompetencyjnego przed NSA w sprawach II OW 100/20 i II OW 101/20. Uzasadnienie stanowiska organu koncentruje się na analizie przepisów prawa materialnego dotyczących udzielania zezwoleń na zbieranie odpadów na terenach zamkniętych. Organ stanowczo wskazał, że nie jest właściwy w takich sprawach, bowiem właściwym jest RDOŚ. Zakwestionował, jakoby pozostawał w bezczynności rozumianej jako niepodejmowanie czynności w sprawie lub prowadzenie postępowania ale niezakończenie go wydaniem w terminie decyzji, postanowienia lub innego aktu. Wskazał, że uznając się niewłaściwym w sprawie i inicjując negatywny spór kompetencyjny spowodował brak możliwości działania każdego organu pozostającego w takim sporze. O bezczynności można zaś mówić, gdyby Prezydent Miasta nie wystąpił z wnioskiem o spór kompetencyjny, ale taka sytuacja nie miała miejsca.

Sąd z urzędu włączył do akt sądowych wydruki postanowień NSA z 20 października 2020 r. w sprawach II OW 100/20 i II OW 101/20, z których wynika, że rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego nastąpiło przez wskazanie RDOŚ w B. jako organu właściwego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga podlega w części uwzględnieniu a w pozostałym zakresie oddaleniu.

Z bezczynnością organu mamy do czynienia w sytuacji, gdy nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 (art. 37 § 1 pkt 1 K.p.a.). Bezczynność organu jest zatem niezałatwieniem sprawy w terminie. Kontrolowany w wyniku skargi na bezczynność stan rzeczy musi być w dacie wniesienia skargi aktualny a nie historyczny, bowiem zasadniczym celem skargi na bezczynność jest doprowadzenie do usunięcia stanu bezczynności.

Zdaniem sądu, w sprawie niniejszej będącej przedmiotem kontroli wystąpiła klasyczna postać bezczynności organu, przejawiająca się brakiem podjęcia jakichkolwiek działań procesowych w stosunku do wniosku skarżącego z [...] marca 2020 r., który wpłynął do organu [...] marca 2020 r. jako przekazany przez RDOŚ w trybie art. 65 § 1 K.p.a. Wpływ tego wniosku do Prezydenta Miasta jest niewątpliwy, bowiem wynika z zawiadomienia przekazującego RDOŚ z [...] marca 2020 r. Żaden z dokumentów w aktach sprawy nie potwierdza również faktu wycofania tego wniosku przez skarżącego. Istnieje wyłącznie dowód na to, że organ zwrócił stronie oryginał wniosku na skutek żądania zawartego w oświadczeniu z [...] marca 2020 r. Oświadczenie to nie zawiera stanowiska strony o wycofaniu wniosku a wręcz przeciwnie, skarżący wyraźnie podtrzymał "swoje stanowisko wyrażone we wniosku z dnia [...] marca 2020 r., tj. uzyskanie zezwolenia na zbieranie odpadów na terenie zamkniętym". Brak jest dalej jakichkolwiek dowodów o nadaniu biegu wnioskowi z [...] marca 2020 r. Mimo zarzucenia już w ponagleniu z [...] lipca 2020 r. bezczynności polegającej na niezałatwieniu ww. wniosku – organ nie ustosunkował się do tego zarzutu. Odpowiedź na skargę również nie zawiera wyraźnego stanowiska co do niezałatwienia wniosku z [...] marca 2020 r. Tymczasem był to odrębny wniosek od wniosku kolejnego z [...] kwietnia 2020 r., a nadto wcześniejszy, zatem wymagał wcześniejszej właściwej, procesowej reakcji organu.

Zdaniem sądu, odrębność wniosku z [...] marca 2020 r. powoduje, że zaniechanie reakcji organu nie może być usprawiedliwione wystąpieniem przez organ w piśmie z [...] maja 2020 r. o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego do NSA. Działanie to było skutkiem złożenia kolejnego wniosku – z [...] kwietnia 2020 r. Wyraźnie wynika to zarówno z treści wniosku o rozstrzygnięcie sporu (s. 2 tego wniosku), jak i z uzasadnienia postanowienia NSA w sprawie II OW 101/20. Nadto, o tym że sam organ traktował każdy ze złożonych wniosków oddzielnie świadczy wydane [...] lipca 2020 r. postanowienie odmawiające wszczęcia postępowania z wniosku kolejnego, z [...] czerwca 2020 r. Powodem odmowy wszczęcia było pozostawanie w toku postępowania z wniosku z [...] kwietnia 2020 r. Nie ulega zatem wątpliwości, że zarówno wniosek z [...] marca 2020 r. jak i wniosek z [...] kwietnia 2020 r. podlegały procesowemu załatwieniu, przy czym odpowiednio terminy na ich załatwienie biegły od dnia następnego po wpływie wniosków do organu, tj. od [...] marca 2020 r. i od [...] kwietnia 2020 r.

Odnośnie wniosku z [...] marca 2020 r. wskazać także trzeba, że z uwagi na zawieszenie biegu terminów w postępowaniu administracyjnym w okresie 31 marca 2020 r. – 23 maja 2020 r., należy przyjąć bezczynność organu w jego załatwieniu w okresie 24 maja 2020 r. do dnia wyrokowania (odnośnie zawieszenia biegu terminów w postępowaniu administracyjnym vide art. 15zzs ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych Dz. U. poz. 374 ze zm. – po zmianie z dniem 31 marca 2020 r. wprowadzonej przez art. 1 pkt 14 ustawy z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2020 r., poz. 568; po uchyleniu przepisu art. 15zzs ust. 1 pkt 1 z dniem 16 maja 2020 r. - art. 46 pkt 20 i art. 76 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2, Dz. U. z 2020 r., poz. 875 ze zm.). Z dniem 24 maja 2020 r. wznowiono bowiem bieg terminów zawieszonych a w przypadku terminów, który bieg się nie rozpoczął – biegły one na nowo od tej daty, tj. po upływie 7 dni od dnia wejścia w życie ustawy, co miało miejsce 16 maja 2020 r. - art. 68 ust. 6 tej ustawy). Zdaniem sądu, po rozpoczęciu biegu terminów z dniem 24 maja 2020 r. wiedza organu o zainicjowaniu negatywnego sporu kompetencyjnego przed NSA na skutek kolejnego wniosku z [...] kwietnia 2020 r. – powinna organ doprowadzić do wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania z wniosku z [...] marca 2020 r. na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. z uwagi na zagadnienie wstępne jakim niewątpliwie była konieczność rozstrzygnięcia sporu o właściwość. Postanowienie o zawieszeniu jednak nie zostało wydane, natomiast spowodowałoby ono bezskuteczność zarzutu bezczynności z uwagi na to, że w okresie zawieszenia terminy procesowe nie biegną (art. 35 § 5 i art. 103 K.p.a.). Tym bardziej było to uzasadnione, że wyżej wskazany powód zawieszenia istniał.

Z uwagi więc na to, że okoliczności sprawy wskazują na zaniechanie organu w załatwieniu wniosku z [...] marca 2020 r. trwające w dniu wniesienia skargi a także do dnia wyrokowania, należało uwzględnić skargę w punkcie 1 wyroku przez orzeczenie na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 P.p.s.a. i zobowiązanie Prezydenta Miasta do załatwienia tego wniosku w terminie trzydziestu dni od dnia przekazania akt organowi z prawomocnym wyrokiem sądu. Co prawda w skardze sformułowano wniosek o zakreślenie terminu 14-dniowego, jednakże nie wynika on z przepisów prawa, które wskazują na następujące terminy załatwiania spraw w postępowaniu administracyjnym: bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca, nie później niż w ciągu dwóch miesięcy w przypadku sprawy szczególnie skomplikowanej (art. 35 § 1 i § 3 K.p.a.). Zdaniem sądu, wyznaczony termin miesięczny jest mierzalny i wynika z przepisów prawa.

Z uwagi na faktyczne wystąpienie stanu bezczynności odnośnie wniosku z [...] marca 2020 r. i długotrwałość tego stanu (od 24 maja 2020 r. do nadal) brak było podstaw do oceny, że nie miała ona charakteru rażącego naruszenia prawa. Skutkowało to orzeczeniem w punktach 2 i 3 wyroku na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 i § 1a P.p.s.a. Organ przez kilka miesięcy nie podjął odnośnie ww. wniosku jakichkolwiek czynności o charakterze proceduralnym, które nie tylko stanowiłyby informację o etapie rozpoznawania tego wniosku, o jego kwalifikacji, o terminie jego rozpoznania (w tym zakresie zarzuty skargi sformułowane jako naruszenie art. 36 § 1 i 2 K.p.a. są uzasadnione), ale też otworzyłyby stronie drogę do zaskarżenia tych czynności. Organ pozostawił zatem stronę w niepewności co do losów tego wniosku i to nawet mimo wniesienia ponaglenia, w którym domagała się reakcji organu także na ten konkretny wniosek. Skutkowało to oceną o kwalifikowanym charakterze bezczynności.

Zgodnie z art. 149 § 2 P.p.s.a. sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6. W skardze nie sformułowano wniosku o wymierzenie grzywny czy przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej. Jako że orzeczenie w tych dwóch przedmiotach jest w sytuacji braku wniosku strony fakultatywne, sąd nie miał obowiązku zawrzeć rozstrzygnięcia o niewymierzeniu grzywny czy o nieprzyznaniu sumy pieniężnej. Jednocześnie ocena kwalifikowanego charakteru bezczynności nie musi automatycznie skutkować orzeczeniem z urzędu na podstawie art. 149 § 2 P.p.s.a. Skarżący co prawda wskazał w uzasadnieniu skargi, że w wyniku bezczynności nie jest w stanie prowadzić działalności gospodarczej, jednak nie zostało to poparte dowodami, nadto NSA nie podzielił stanowiska prezentowanego przez skarżącego odnośnie obowiązku załatwienia sprawy merytorycznie przez Prezydenta Miasta, wskazując jako właściwy organ – RDOŚ w B. Stwierdzona bezczynność w sprawie niniejszej nie dotyczy również tego, że Prezydent nie załatwił sprawy zezwolenia na zbieranie odpadów na terenie zamkniętym merytorycznie, ale że procesowo nie ustosunkował się do wniosku z [...] marca 2020 r. w okolicznościach sprawy, które takiego procesowego ustosunkowania się wymagały, co wyżej wyjaśniono.

W punkcie 4 wyroku sąd oddalił skargę w pozostałym zakresie na podstawie art. 151 P.p.s.a. Oddalenie dotyczy przede wszystkim zarzutu bezczynności odnośnie załatwienia wniosku z 1 kwietnia 2020 r. Sąd jeszcze raz zauważa, że w okresie 31 marca 2020 r. – 23 maja 2020 r. nie biegły terminy w postępowaniach administracyjnych. Natomiast w okresie 24 maja 2020 r. do dnia wniesienia skargi, co miało miejsce 11 września 2020 r. sprawa pozostawała w Naczelnym Sądzie Administracyjnym na skutek wszczęcia negatywnego sporu kompetencyjnego w piśmie z 8 maja 2020 r. Orzeczenie rozstrzygające spór zapadło 20 października 2020 r. Zgodnie z art. 23 K.p.a., do czasu rozstrzygnięcia sporu o właściwość organ administracji publicznej, na którego obszarze wynikła sprawa, podejmuje tylko czynności niecierpiące zwłoki ze względu na interes społeczny lub słuszny interes obywateli i zawiadamia o tym organ właściwy do rozstrzygnięcia sporu. Z akt nie wynika, aby w trakcie zawiśnięcia ww. sporu istniała potrzeba podjęcia czynności niecierpiących zwłoki odnośnie wniosku z [...] kwietnia 2020 r., jak również skarżący takich okoliczności nie wskazuje. W tej sytuacji uprawniony jest wniosek o tym, że skarga na bezczynność w odniesieniu do wniosku z [...] kwietnia 2020 r. jest niezasadna.

Z kolei kwestionowanie nieprzekazania ponaglenia do organu wyższej instancji stanowi zarzut rozpoznawanej w sprawie niniejszej skargi na bezczynność, której przedmiotem głównym było niezałatwienie wniosków z [...] marca 2020 r. i z [...] kwietnia 2020 r. (jak expressis verbis wynika z części wstępnej skargi). Sąd zauważa, że wniesienie ponaglenia jest warunkiem formalnym dopuszczalności skargi na bezczynność, zaś skuteczność skargi na bezczynność nie zależy od rozpoznania ponaglenia przez organ wyższego stopnia. Postanowienie organu wyższego stopnia w tym zakresie nie jest więc prejudykatem dla orzeczenia sądu w sprawie ze skargi na bezczynność, jak również nie służy na to postanowienie środek zaskarżenia. Z uwagi więc na to, że nie było wątpliwości odnośnie spełnienia warunku wniesienia ponaglenia przez skarżącego w sprawie niniejszej, a rozpoznanie tego ponaglenia przez organ wyższej instancji w żaden sposób nie ma wpływu na wynik sprawy sądowej, zobowiązywanie organu do przekazania ponaglenia wobec rozpoznania skargi na bezczynność przez sąd nie znajduje podstaw (art. 151 P.p.s.a.).

Sąd uwzględnia, że w chwili obecnej Prezydent Miasta S. dysponuje dwoma wnioskami skarżącego, odnośnie których jest zobowiązany procesowo zareagować, przy czym w stosunku do wniosku z [...] marca 2020 r. jako organ pozostający w bezczynności. Załatwienie tych wniosków (procesowe) po uzyskaniu rozstrzygnięcia sporu kompetencyjnego powinno uwzględniać wynik tego sporu i możliwość ich rozpoznania przez organ właściwy.

Na marginesie zauważyć należy, że z uwagi na wpływ skargi do sądu 15 października 2020 r., uzupełnienie braków formalnych skargi 30 października 2020 r. oraz wydanie przez NSA postanowienia w sprawie sporu kompetencyjnego 25 października 2020 r. - brak było podstaw do orzekania o zawieszeniu postępowania. W dacie dopuszczalności orzekania w tym przedmiocie (30 października 2020 r.) nie istniały już podstawy zawieszenia.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 149 § 1 pkt i pkt 3, § 1a oraz art. 151 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.). W skład kosztów weszło wynagrodzenie pełnomocnika 480 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 zł oraz wpis od skargi w kwocie 100 zł.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 4 P.p.s.a.