II UKN 197/00

Wyrok z dnia 24 stycznia 2001 r. II UKN 197/00 Odsetki od odszkodowania przyznanego zamiast renty (art. 447 KC) przysługują od daty wyroku. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Jerzy Kuźniar. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2001 r. sprawy z po- wództwa Edwarda T. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości - Przedsiębiorstwu Eks- portu Budownictwa „P.” w G. o rentę wyrównawczą, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 października 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Powód Edward T. wnosił o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa Eks- portu Budownictwa „P.” w K. renty wyrównawczej z tytułu wypadku przy pracy, któ- remu uległ 28 października 1985 r. i w wyniku którego stał się inwalidą III grupy. W toku procesu ogłoszono upadłość pozwanego postanowieniem Sądu Rejo- nowego w Gliwicach z dnia 17 marca 1994 r. W wyniku częściowego podziału masy upadłości wypłacono powodowi 15.622,44 zł. W związku z tym powód zmienił żąda- nie w ten sposób, że za okres do ogłoszenia upadłości wniósł o zasądzenie z tytułu renty wyrównawczej kwoty 11.700 zł, a za okres późniejszy po 1.400 zł miesięcznie. Wyrokiem z dnia 30 stycznia 1998 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Katowicach zasądził od Syndyka Masy Upadłości pozwane- go przedsiębiorstwa jednorazowe odszkodowanie zamiast renty w kwocie 57.013 zł i oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u po- zwanego na stanowisku ślusarza operatora widłowego. W wyniku wypadku przy pracy stał się częściowo niezdolny do pracy. Jako podstawę zarobków, jakie powód osiągnąłby, gdyby nie utracił zdolności do pracy, Sąd przyjął zarobki uzyskiwane 2 przez pracowników zatrudnionych na analogicznych stanowiskach w Hucie K., gdyż nie było możliwości uzyskania aktualnych zarobków pracowników pozwanego. Usta- lając różnicę między zarobkami, jakie powód mógłby osiągnąć gdyby nie uległ wy- padkowi, a osiąganymi dochodami, Sąd wliczył do tych dochodów kwotę 50% naj- niższego wynagrodzenia, uznając, że takie zarobki powód może uzyskiwać będąc niezdolnym do pracy tylko częściowo. Wypłacona powodowi kwota 15.662,44 zł. po- krywa tę różnicę za okres od 1 stycznia 1990 r. do 30 czerwca 1997 r. Poczynając od 1 lipca 1997 r. różnica wynosi 367,83 zł miesięcznie. Odszkodowanie zostało ustalo- ne w kwocie 57.013 zł, przy założeniu, że powód pracowałby do 60-go roku życia. Od tego wyroku w części oddalającej powództwo wniósł apelację powód za- rzucając, że jako podstawę ustalenia spodziewanych zarobków powoda należało przyjąć kwotę stanowiącą 250% przeciętnego wynagrodzenia, gdyż takie zarobki powód uzyskiwał przed wypadkiem. Ponadto nie powinny być uwzględniane aktualne możliwości zarobkowe powoda, ponieważ powód nie ma takich możliwości. Odszko- dowanie powinno być zasądzone przy uwzględnieniu, że powód przeszedłby na emeryturę po ukończeniu 65 lat, a od zasądzonego roszczenia powinny być przyzna- ne odsetki. Wyrokiem z dnia 29 października 1999 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Katowicach [...] uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczą- cej roszczeń powoda o odszkodowanie w wysokości skapitalizowanej renty wyrów- nawczej za okres od 1 czerwca 2010 r. do 31 maja 2015 r. i w tym zakresie przeka- zał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a w pozostałej części apelację oddalił. Sąd Apelacyjny uznał za słuszny zarzut, że przy ustaleniu odszkodowania powinien być uwzględniony wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzn 65 lat, a nie 60 lat, jak przyjął Sąd pierwszej instancji i w tym zakresie zaskarżony wyrok uchylił. W pozostałej części uznał apelację za nieuzasadnioną. Prawidłowe było ustalenie spodziewanych zarobków powoda na podstawie przeciętnych zarobków pracowni- ków zatrudnionych na stanowiskach odpowiednich do tego, jakie zajmowałby powód, gdyby nie uległ wypadkowi. Z porównania dokumentów płacowych pozwanego z okresu przed ogłoszeniem upadłości z dokumentami płacowymi z tego samego okresu Huty K., wynika, że zarobki pracowników Huty K. były znacznie wyższe od zarobków pracowników pozwanego. Z faktu, że przed wypadkiem powód osiągał za- robki wynoszące 250% przeciętnego wynagrodzenia nie można wyciągać wniosku, 3 że taka sama relacja zarobków do średniej krajowej miałaby miejsce w następnych latach. Ponieważ powód w wyniku wypadku stał się częściowo niezdolnym do pracy, może wykorzystać ograniczoną zdolność do pracy, co pozwala na obniżenie renty uzupełniającej o kwotę, którą uzyskałby podejmując pracę. Możliwości zarobkowe powoda zostały ustalone w bardzo ograniczonym zakresie w wysokości 50% najniż- szego wynagrodzenia obowiązującego w danym roku. Żądanie odsetek jest bezza- sadne, gdyż ustalona przez Sąd pierwszej instancji wierzytelność podlega zaspoko- jeniu z masy upadłości i zgodnie z art. 33 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospo- litej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) nie przysługują odsetki od tej wierzytelności. Wyrok ten w części oddalającej apelację zaskarżył powód i opierając kasację na obu podstawach określonych w art. 3931 KPC wniósł o uchylenie go w części za- skarżonej oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. Jako naru- szenie prawa materialnego powód wskazał błędną wykładnię i niewłaściwe zastoso- wanie art. 33 Prawa upadłościowego, który to przepis nie dopuszcza zasądzenia od- setek od daty ogłoszenia upadłości, natomiast nie jest podstawą prawną odmowy przyznania odsetek do tej daty, to jest do dnia 17 marca 1994 r. Drugi zarzut naru- szenia prawa materialnego to niezastosowanie przepisu art. 358 § 3 KC przez nie- uwzględnienie spadku realnej wartości pieniądza od daty ogłoszenia upadłości do daty wyrokowania. Drugą podstawę kasacji powód uzasadnił tym, że zostały naruszone przepisy art. 227 w związku z art. 391 KPC i art. 233 § 1 KPC. Naruszenie pierwszego z tych przepisów polega na niewyjaśnieniu w drodze przeprowadzenia stosownych dowo- dów okoliczności mających wpływ na ustalenie wysokości renty uzupełniającej. Nie zostało wyjaśnione czy stan zdrowia powoda pozwala mu na podjęcie pracy w sytua- cji, gdy powód oprócz skutków wypadku przy pracy odczuwa dolegliwości spowodo- wane innymi chorobami i czy przedstawiono powodowi odpowiednie do jego stanu zdrowia i kwalifikacji oferty pracy. Nie zostało ustalone czy pracownicy Huty K., któ- rych zarobki zostały przyjęte jako materiał porównawczy, mieli takie same kwalifika- cje i uprawnienia pracownicze i czy pracowali w takich samych warunkach jak powód przed wypadkiem przy pracy. Ponadto nie poczyniono ustaleń czy szkoda powoda została spowodowana przestępczym działaniem pozwanego, polegającym na sfał- szowaniu protokołu powypadkowego, wskutek czego powód otrzymał rentę wypad- 4 kową po upływie 7 miesięcy od daty spełnienia warunków do tego świadczenia. Szkoda z tego tytułu powinna być wyrównana przez pozwanego niezależnie od po- glądu Sądu, że powód nie może dochodzić renty wyrównawczej za okres przed 1 stycznia 1990 r. Naruszenie przepisu art. 233 § 1 KPC polega na pominięciu przez Sąd Apelacyjny całkowitej niezdolności do pracy spowodowanej nie tylko następ- stwami wypadku, lecz także chorobą wieńcową, pominięciu faktu, że powód w dacie wypadku był młodym człowiekiem i gdyby nie uległ wypadkowi mógłby podnieść swoje kwalifikacje i osiągać wyższe dochody, nieuwzględnieniu faktu, że powód przed wypadkiem osiągał dochody wynoszące 250% przeciętnego wynagrodzenia, przy czym pracował w godzinach nadliczbowych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nieuzasadnione są zarzuty naruszenia prawa materialnego. Sąd Apelacyjny prawidłowo zastosował przepis art. 33 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe, na podstawie którego nie przy- sługują odsetki od wierzytelności podlegającej zaspokojeniu z masy upadłości. Zgodnie z art. 481 KC odsetki przysługują w przypadku, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia. Opóźnienie ma miejsce, gdy świadczenie nie zostało speł- nione w dacie, w której stało się wymagalne. Odsetki liczone są od daty wymagalno- ści. Zgłoszone przez powoda żądanie renty wyrównawczej oparte było na podsta- wie art. 444 § 2 KC. Renta zarówno umowna, ustanowiona na podstawie art. 903 i nast. KC, jak i ustawowa, przysługująca na podstawie art. 444 § 2 KC, jest świadcze- niem okresowym, płatnym w oznaczonych terminach płatności. Renta wyrównawcza powinna być wypłacana w terminach miesięcznych i roszczenie z tego tytułu jest wymagalne w dacie płatności każdej raty, czyli pierwszego dnia każdego miesiąca kalendarzowego. Od takiej daty przysługują odsetki od każdorazowej kwoty renty. Zgodnie z art. 447 KC z ważnych powodów sąd może na żądanie poszkodo- wanego przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Je- żeli poszkodowany wskazując ważne powody zgłasza żądanie odszkodowania, rosz- czenie o odszkodowanie staje się wymagalne najwcześniej w dacie, w której takie żądanie zostanie skutecznie zgłoszone wobec zobowiązanego. Jeżeli sąd, uznając żądanie za usprawiedliwione, ustali wysokość odszkodowania według stanu istnieją- 5 cego w dacie zgłoszenia żądania (wysokości spodziewanych i utraconych zarobków i hipotetycznego okresu istnienia obowiązku wypłacania renty) datą wymagalności odszkodowania jest data zgłoszenia żądania. Jeżeli wysokość odszkodowania ustala się - jak to miało miejsce w tej sprawie - według stanu istniejącego w dacie za- mknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC), odszkodowanie staje się wymagalne po przy- znaniu go przez sąd. Dlatego w przypadku przyznania na podstawie art. 447 KC jed- norazowego odszkodowania zamiast renty, do daty ustalenia tego odszkodowania nie przysługują odsetki. Powód zgłosił żądanie przyznania jednorazowego odszko- dowania po ogłoszeniu upadłości zobowiązanego przedsiębiorstwa. Skoro wierzytel- ność stała się wymagalna po ogłoszeniu upadłości, z mocy art. 33 Prawa upadło- ściowego nie przysługują od niej odsetki. Uzasadniając kasacyjną podstawę naruszenia prawa materialnego powód wskazał przepis art. 358 § 3 KC. Jest to prawdopodobnie omyłka pisarska i chodzi o przepis art. 3581 § 3 KC, który stanowi, że w razie istotnej zmiany siły nabywczej pie- niądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgod- nie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy wyrażona nominalnie kwota świadczenia odbiega od realnej wartości tego świadczenia w dacie ustalenia zobowiązania. Sytuacja taka nie wystą- piła w niniejszej sprawie, gdyż wysokość odszkodowania została ustalona według stanu istniejącego w dacie wyrokowania przy uwzględnieniu siły nabywczej pieniądza w tej dacie oraz uwzględnieniu faktu, że część odszkodowania została powodowi wypłacona w wysokości przekraczającej kwotę renty należnej do dnia wypłacenia odszkodowania. Zarzut naruszenia przepisu art. 3581 § 3 KC jest więc nieuzasadnio- ny. Nie są także uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Pierwszy z tych zarzutów - naruszenie art. 227 KPC - nie może być usprawiedliwioną podstawą kasacji, dotyczy bowiem naruszenia tego przepisu przez Sąd pierwszej instancji. W tej kwestii Sąd Najwyższy wypowiadał się wielokrotnie - po raz pierwszy w wyroku z dnia 20 lutego 1997 r., I CKN 97/96 (OSNC 1997 z. 6-7, poz. 87) - stwierdzając, że zaskarżenie kasacją orzeczenia sądu drugiej instancji nie może opierać się na zarzucie naruszenia przepisów postępowania przed sądem pierwszej instancji. Skuteczne podniesienie takiego zarzutu może nastąpić tylko w sytuacji, kiedy naruszenie określonych przepisów postępowania zostało podniesione w apela- 6 cji, a sąd drugiej instancji nie odniósł się do wskazanych wadliwości albo błędnie roz- strzygnął o bezzasadności zarzutu. Takie stanowisko zostało zaprezentowane w wy- roku Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1998 r., II UKN 191/98 (OSNAPiUS 1999 nr 17, poz. 560). Braki w postępowaniu dowodowym, które powód uważa za naru- szenie art. 227 KPC, dotyczące ustalenia spodziewanych dochodów powoda na podstawie zarobków innych pracowników bez porównania ich obecnych stanowisk z warunkami pracy, jaką wykonywał powód, nie były podnoszone przez powoda w apelacji. Powód żądał w apelacji ustalenia jego spodziewanych zarobków przez ustalenie relacji do przeciętnego wynagrodzenia stwierdzając, że niemożliwe jest znalezienie po 13 latach takiego stanowiska pracy, jakie zajmował. Powód nie wy- tknął zatem błędów przy ustaleniu zarobków porównawczych, lecz zakwestionował je jako podstawę ustalenia utraconych przez niego dochodów. Bezzasadny jest zarzut braku ustaleń w zakresie szkody wyrządzonej powo- dowi przez niewłaściwe sporządzenie przez pozwanego protokołu powypadkowego, bowiem odszkodowanie z tego tytułu nie było objęte żądaniem. Przepis art. 383 KPC nie dopuszcza występowania z nowymi roszczeniami w apelacji. Tym bardziej nie jest dopuszczalne wskazanie takich roszczeń jako podstawy kasacji, która zgodnie z art. 3931 KPC może być oparta tylko na podstawach naruszenia prawa przez sąd drugiej instancji. Jako naruszony przez Sąd drugiej instancji został wymieniony w kasacji prze- pis art. 233 § 1 KPC. Jako uzasadnienie tego naruszenia wskazuje się pominięcie w ustaleniach faktów, które zdaniem wnoszącego kasację zostały wykazane w postę- powaniu. Sformułowanie tego zarzutu jest o tyle nieprawidłowe, że nie został wyka- zany związek między okolicznościami, które zdaniem powoda powinny być uwzględ- nione w ustaleniach faktycznych, a zasadnością roszczeń przekraczających uprzed- nio zasądzoną kwotę. Na uzasadnienie tego zarzutu powinny być wskazane przepisy prawa materialnego, które byłyby odmiennie zastosowane, gdyby ustalenia faktyczne zostały dokonane zgodnie z twierdzeniami powoda. Poza tym nie wszystkie okoliczności faktyczne wskazane w kasacji zostały przez Sąd Apelacyjny pominięte. Sąd ten przyjął bowiem za udowodnione, że przed wypadkiem powód osiągał wynagrodzenie wynoszące 250% przeciętnego miesięcz- nego wynagrodzenia, jednak słusznie stwierdził, że średnia statystyczna nie może być podstawą do ustalenia utraconych możliwości zarobkowych powoda. Niemożliwe jest precyzyjne ustalenie spodziewanych korzyści, które poszkodowany uzyskałby, 7 gdyby nie poniósł szkody, jednak kwota odszkodowania z tego tytułu musi być oparta na rzeczywistych a nie abstrakcyjnych podstawach. Ustalenie spodziewanych zarob- ków powoda na podstawie relacji jego wynagrodzenia sprzed wypadku do przecięt- nego wynagrodzenia nie pozostawałoby w żadnym związku ze zmniejszeniem do- chodów z tytułu utraty zdolności do pracy. Bowiem przy zachowaniu pełnej zdolności do pracy relacja jego zarobków do przeciętnego wynagrodzenia mogłaby się zmniej- szyć mimo niezmienionej płacy realnej. Mogłoby to nastąpić na przykład w przypadku ustawowego zwiększenia realnego najniższego wynagrodzenia przy pozostawieniu na dotychczasowym poziomie płacy pracowników średnio i wysoko zarabiających, co spowodowałoby automatycznie zmniejszenie relacji wynagrodzenia tych pracowni- ków do wynagrodzenia przeciętnego. Podobne skutki wywołałby wysoki wzrost wy- nagrodzeń w branżach nie związanych z kwalifikacjami powoda. Ponieważ renta ustalona na podstawie art. 444 § 2 KC powinna być ustalona na podstawie realnej utraty możliwości zarobkowych, podstawą do ustalenia tych możliwości są aktualne zarobki, jakie może osiągnąć pracownik posiadający takie kwalifikacje, jakie miał po- wód przed wypadkiem. Przepis ten jako podstawę żądania renty wymienia także zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość. Prawdopodobnie na tę podstawę powód powołuje się w kasacji, zarzucając, że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił faktu, iż uległ wypadkowi w stosunkowo młodym wieku, kiedy mógł podnosić swoje kwalifika- cje. Zarzut ten nie może być uwzględniony, gdyż ani w apelacji, ani w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji powód nie powoływał się na tę podstawę. Nie wyka- zywał w szczególności, że przed wypadkiem podjął kroki zmierzające do podniesie- nia kwalifikacji i że wypadek przerwał jego karierę zawodową. Ostatni zarzut dotyczy błędnego pomniejszenia różnicy między hipotetycznymi zarobkami powoda a rentą wypadkową, o zarobki, jakie powód może osiągać wobec zachowania częściowej zdolności do pracy. Błąd ten, zdaniem powoda, polega na pominięciu faktu, że występujące obok następstw wypadku zmiany chorobowe unie- możliwiają wykonywanie jakiegokolwiek zatrudnienia, a ponadto brak jest odpowied- nich ofert pracy. Ten zarzut także jest nieuzasadniony, bowiem przyjęcie wskaza- nych przez powoda okoliczności za prawdziwe nie miałoby wpływu na zwiększenie zakresu odpowiedzialności pozwanego. Zgodnie z art. 361 § 1 KC zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Pozwany odpowiada zatem za następstwa wypadku, którego skutkiem była częściowa utrata zdolności do pracy. Niemożność 8 wykorzystania w celach zarobkowych ograniczonej zdolności do wykonywania zatrudnienia jest następstwem przyczyn nie związanych z działaniem lub zaniecha- niem pozwanego, lecz sytuacją na rynku pracy i samoistnymi zmianami w stanie zdrowia powoda. Natomiast skutki wypadku nie pozbawiły powoda możliwości za- robkowania w takim zakresie, jaki został ustalony przez Sąd. Kasacja okazała się pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tych przy- czyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 KPC ją oddalił. ========================================