II UZP 13/96

Uchwała z dnia 4 czerwca 1996 r. II UZP 13/96 Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (sprawoz- dawca), Jerzy Kwaśniewski, Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Czesława S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w B. o dodatek z tytułu pracy przymusowej w gór- nictwie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 czerwca 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 27 lutego 1996 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.: "1. Czy rolnikowi pobierającemu rentę inwalidzką rolniczą wraz z dodatkiem określonym w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz- nym rolników (tekst jednolity: Dz. U. Nr 71 z 1993 r., poz. 342 ze zmianami) przyz- nanym z tytułu pracy przymusowej w kopalni przysługuje jednocześnie dodatek, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionym w kopalni węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111, poz. 537); 2. w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej - czy dopuszczalne jest pro- wadzenie przez Sąd ustaleń w zakresie spełnienia wymogów do tego dodatku, o których mowa w art. 5 ust. 1 wspomnianej ustawy" ? p o d j ą ł następującą uchwałę: 1. Rolnikowi pobierającemu rentę rolniczą wraz z dodatkiem przewidzia- nym w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.), przysługuje jednocześnie dodatek, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111, poz. 537), 2. Nie jest dopuszczalne, prowadzenie przez sąd powszechny ustaleń w zakresie spełnienia wymogów do tego dodatku, o których mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. U z a s a d n i e n i e Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu fak- tycznego: Decyzją z dnia 29 sierpnia 1995 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w B. odmówiła wnioskodawcy Czesławowi S. przyznania do pobieranej na podstawie decyzji organu rentowego z dnia 14 lutego 1989 r. rolniczej renty inwalidzkiej, dodatku z tytułu pracy przymusowej żołnierza wykonywanej w kopalni węgla kamiennego, wobec braku przewidzianego prawem zaświadczenia organu wojskowego. Wobec odwołania wnioskodawcy od tej decyzji, w którym podniósł on, że dnia 27 kwietnia 1949 r. został wcielony do 58 brygady organizacji "Służba Polsce" i skierowany do pracy w kopalni, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy oddalił odwołanie. W uzasadnieniu Sąd ustalił, że wobec wniosku Czesława S. z lipca 1995 r. o przyznanie mu dodatku z tytułu przymusowej pracy jako żołnierza w kopalni węgla ka- miennego w okresie od dnia 27 kwietnia 1949 r. do maja 1950 r., potwierdzonej pismem Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w B. z dnia 16 czerwca 1995 r. oraz zeznaniami świadków, organ rentowy decyzją z dnia 30 sierpnia 1995 r. obliczył wzrost świadczenia rentowego za podany okres pracy przymusowej w formacji "Służba Polsce" na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.). W ocenie Sądu dodatek dochodzony na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r., nie może być wnioskodawcy przyznany, przysługuje on bowiem żołnierzom zastępczej służby wojskowej, którzy w latach 1949-1956 byli przymusowo zatrudniani m.in. w kopalniach węgla i wcielonym z poboru 1949 r.do ponadkontyngentowych brygad "Służby Polsce" przymusowo zatrudnionym w kopalniach węgla i kamieniołomach, o ile powyższe okoliczności zostały potwierdzone zaświadczeniem organu wojskowego wydanym na podstawie art. 5 ust. 1 tej ustawy. Ponieważ takiego zaświadczenia wnioskodawca nie przedłożył, jego roszczenie nie może zostać uwzględnione. Wyrok powyższy zaskarżył rewizją wnioskodawca dochodząc zmiany decyzji i przyznania dodatku. Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości zawarte w przedstawionym w sentencji uchwały zagadnieniu prawnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego system ubezpieczenia rolników całościowo reguluje prawo do dodatku, w tym z tytułu pracy przymusowej po 1 września 1939 r., gdy inne systemy "takiego dodatku nie przewidują", co świadczy o "uprzywilejowaniu tej grupy zawodowej". Ustawa z dnia 2 września 1994 r. statuuje zasadę jednego dodatku przy zbiegu z dodatkiem dla kombatantów i innych osób będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, bądź dodatku za tajne nauczanie, nie wymienia jednak dodatku z art. 27 ust. 2 ustawy o u.s.r. "Ogólne uregulowanie dodatku do świadczeń rolniczych pochłania szczególny dodatek przewidziany art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. i ten tylko dodatek... jest świadczeniem przysługującym rolnikowi bez względu na fakt, czy praca przymusowa świadczona była w czasie okupacji, czy też podczas odbywania zastępczej służby wojskowej". Według Sądu Apelacyjnego także i na drugie z przedstawionych pytań od- powiedź winna być negatywna wobec treści przepisów, zaś "osoba zainteresowana może dochodzić poświadczenia tego okresu wyłącznie w trybie postępowania admi- nistracyjnego...". Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jed- nolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) obowiązująca od dnia 1 stycznia 1991 r., wprowadziła w przepisie art. 27 ust. 1 dodatki do emerytur i rent z ubezpiecze- nia, określając w pkt 1-3, iż są to dodatki: rodzinny, pielęgnacyjny oraz kombatancki lub z tytułu tajnego nauczania. Wskazując, iż powyższe dodatki przysługują do "emerytur i rent z ubezpieczenia" ustawa ta ograniczyła przyznawanie ich do świadczeń przez nią regulowanych, tworząc tym samym swego rodzaju "system zamknięty", tj. regulujący w całości świadczenia należne osobom wymienionym w art. 1 ustawy. Jedynie w sprawach w niej nie uregulowanych dotyczących składek na ubezpieczenie oraz przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i ich wypłaty, odsyła odpowiednio do przepisów o zobowiązaniach podatkowych oraz przepisów regulujących przyznawanie analogicznych świadczeń przysługujących pracownikom i członkom ich rodzin - art. 52 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy. Przepis art. 27 ust. 1 w tym brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 11 października 1991 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 103, poz. 448) obowiązuje od dnia 1 stycznia 1992 r., poza pkt 3 dotyczącym dodatku kombatanckiego lub z tytułu tajnego nauczania, który obowiązuje od dnia 15 listopada 1991 r., a wprowadzony został art. 41 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W ust. 2 art. 27 ustawa z dnia 11 października 1991 r. wprowadziła nadto do- datek z tytułu pracy przymusowej po 1 września 1939 r. w wysokości 2% emerytury podstawowej za każdy rok takiej pracy. Wymienione dodatki są jedynymi jakie ustawa przewiduje. Dla porównania ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w art. 46 ust. 1 przewidywała do emerytur i rent dodatki (rodzinne, pielęgnacyjny i z tytułu odznaczeń państwowych) i w tym zakresie była zgodna z art. 30 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.), który to przepis tylko takie dodatki przewidywał do świadczeń w ustawie określonych. Modyfikacja ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., dokonana została art. 21 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent. Zgodnie z tym przepisem poza dodatkami określonymi w ust. 1 art. 21, dodatkiem za tajne nauczanie oraz dodatkiem określonym w przepisach o kombatantach oraz niektórych innych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego do emerytur i rent nie przysługują inne dodatki. Porównanie stanu prawnego dotyczącego dodatków w obu systemach ubez- pieczenia (rolniczym i pracowniczym), daje podstawę do stwierdzenia ich podobieńs- twa, z tym tylko, że ubezpieczenie rolnicze przewiduje nadto dodatek z tytułu pracy przymusowej po 1 września 1939 r. Okres tej pracy w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. uznany został jako zaliczalny do okresu zatrudnienia - (art. 13 ust. 2), w ustawie z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..., jako składkowy - (art. 2 ust. 2 pkt 2 )z wyszczególnieniem, iż chodzi o: pracę przymusową na rzecz hi- tlerowskich Niemiec w okresie II wojny światowej (od 1 września 1939 r. do 8 maja 1945 r.), pracę wykonywaną na obszarze ZSRR w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 31 grudnia 1956 r., wykonywaną na rozkaz władz alianckich w okresie do dnia 31 grudnia 1945 r., wykonywaną w kopalniach pod ziemią podczas odbywania służby wojskowej w Wojsku Polskim. Fakt, iż ustawa o ubezpieczeniu rolników nie określa tak szczegółowo pracy przymusowej, a podaje tylko jej datę początkową (1 września 1939 r.) daje podstawę do potraktowania problemu pracy przymusowej jako "przyznawania świadczeń z ubez- pieczenia i ich wypłaty" i wobec braku odpowiedniej regulacji w ustawie o ubez- pieczeniu rolników, do stosowania przepisów dotyczących przyznawania analogicznych świadczeń pracownikom i członkom ich rodzin - art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o u.s.r. - w tym art. 2 ust. 2 pkt 2 lit. a-d ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... Daje to podstawę do stwierdzenia, że oba te "odrębne systemy ubezpieczeń" gratyfikują pracę przymusową bądź to w formie dodatku, który dolicza się do części składkowej emerytury lub renty (ustawa o u.s.r.), bądź też wprost przez traktowanie tego okresu jako składkowego, co w sposób oczywisty wpływa na wysokość świadczenia (ustawa o rewaloryzacji emerytur i rent). Ustawa z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węg- la, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111, poz. 537) - późniejsza w stosunku do obu omawianych ustaw - wprowadziła "dodatek pieniężny do emerytury lub renty" po uznaniu w preambule, że "przymusowe zatrudnianie... w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu, stanowiło szczególny rodzaj represji...". Dodatek ten , należny do emerytur i rent (wszystkich) jako niezależny od innych dodatków i zwiększeń, przysługuje tylko ze względu na określony rodzaj świadczonej przymusowo pracy i tylko żołnierzom zastępczej służby wojskowej, którzy w latach 1949-1956 byli tak zatrudniani w kopalniach węgla, kamieniołomach oraz zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranowych oraz żołnierzom jedynie z poboru w 1949 r., którzy byli "wcielani do ponadkontyngentowych brygad "Służby Polsce" i zatrudniani przymusowo w kopalniach węgla i kamieniołomach". Ustawa wyłącza jedynie zbieg tego dodatku z dodatkiem określonym w prze- pisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i z dodatkiem za tajne nauczanie. Ten rodzaj dodatków jest przewidziany i w ubezpieczeniu rolników - art. 27 ust. 1 pkt 3, i w ubezpieczeniu pracowniczym - art. 21 ust. 4 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent. Pośrednio potwier- dza to art. 3 ustawy z dnia 2 września 1994 r., który ogólnie stanowi o dodatku "obok emerytury lub renty" przyznawanym i wypłacanym przez właściwy w sprawach emerytur i rent organ rentowy, i w art. 8 który w sprawach nie uregulowanych odsyła do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, i jest to jedyne odesłanie do konkretnej ustawy, dotyczące jednak tylko spraw nie uregulowanych. Wbrew też sugestii Sądu Apelacyjnego nie jest to uprzywilejowanie tylko rol- ników, skoro powyższa regulacja dotyczy wszystkich emerytów i rencistów pobierają- cych świadczenie, którzy w sposób i w okresie wskazanym w ustawie podlegali "szcze- gólnemu rodzajowi represji". Dlatego też Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że pobieranie przez rolnika renty rolniczej wraz z dodatkiem przewidzianym w art. 27 ust. 2 ustawy o u.s.r. nie sta- nowi przeszkody w jednoczesnym przyznaniu dodatku, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom... Ta ostatnio wymieniona ustawa w art. 5 ust. 1 przewiduje, że dodatek przyz- nawany jest na podstawie zaświadczenia organu wojskowego potwierdzającego rodzaj i okres wykonywania przymusowego zatrudnienia w ramach zastępczej służby wojskowej, upoważniając jednocześnie Ministra Obrony Narodowej do określenia właściwych organów wojskowych oraz trybu postępowania przed tymi organami. Roz- porządzenie wykonawcze z dnia 16 grudnia 1994 r. w sprawie organów wojskowych właściwych do wydawania zaświadczeń żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wy- dobywania rud uranu oraz trybu postępowania przed tymi organami (Dz. U. Nr 136 poz. 707), określiło iż takie zaświadczenia wydaje się na podstawie ewidencji wojskowej, a w razie jej braku na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę innych dowodów oraz przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego w trybie określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego, przewidując tryb odwoławczy w wypadku odmowy wydania właściwego zaświadczenia - § 2 ust. 2 rozporządzenia. Podobnie regulowały sprawę dokumentowania uprawnień kombatanckich przepisy poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186), jak i ustawy obecnie obowiązującej z dnia 27 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.). Na tle tej pierwszej ustawy, Sąd Najwyższy zajmował stanowisko (dalej aktual- ne), ze sąd nie jest uprawniony do badania czy kombatant czy więzień obozu kon- centracyjnego odpowiada warunkom uprawniającym do świadczeń w przypadku odmowy wydania zaświadczenia, zaś brak takiego zaświadczenia, pozbawia te osoby możności skutecznego dochodzenia uprawnień do świadczeń określonych w ustawie - (uchwały z dnia 2 czerwca 1977 r. II UZP 2/77, z 23 sierpnia 1977 r. II UZP 10/77, z 7 listopada 1977 r. II UZP 18/77 - OSNCP 1978 z. 2 poz. 30 oraz postanowienie z 4 kwietnia 1979 r. IV CR 83/79 - OSNCP 1979 z. 10 poz. 203). Analogiczna regulacja trybu postępowania zawarta w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 grudnia 1994 r., daje podstawę do podzielenia przeds- tawionej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach dotyczących kombatantów i stwierdzenia, że nie jest dopuszczalne prowadzenie przez sąd powszechny ustaleń w zakresie spełniania wymogów do dodatku określonego ustawą z dnia 2 września 1994 r. Decyzja w tej mierze należy do wojskowego komendanta uzupełnień właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy, zaś jej niewydanie upoważnia wnioskodawcę do wniesienia odwołania w trybie określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. Mając to wszystko na uwadze podjęto uchwałę jak w sentencji. ========================================