II UZP 7/95

Uchwała z dnia 5 kwietnia 1995 r. II UZP 7/95 Przewodniczący SSN: Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Stefania Szymańska, Maria Tyszel, Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, w sprawie z wniosku Nadleśnictwa B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o wymiar składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 5 kwietnia 1995 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 stycznia 1995 r., [...] - do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. Czy do nadleśnictwa, jako jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych stosuje się przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 1, poz. 1) ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Nadleśnictwo jako jednostka organizacyjna Lasów Państwowych nie ma obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracow- niczych przewidzianych w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1). U z a s a d n i e n i e Nadleśnictwo B. pismem z dnia 19 lipca 1994 r. zawiadomiło ZUS Oddział w S., że nie czuje się zobowiązane do odprowadzania i naliczania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W piśmie powołano się na to, że zgodnie z ustawą o lasach, Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe sprawuje nadzór nad lasami państwowymi stanowiącymi własność Skarbu Państwa, a tym samym nie ulega likwidacji. ZUS Oddział w Słupsku decyzją z dnia 1 sierpnia 1994 r. orzekł, że wszystkie jednostki organizacyjne Lasów Państwowych są zobowiązane do opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Organ rentowy powołał się na art. 11 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz na przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych ... (Dz. U. z 1994 r., Nr 1 poz. 1). W uzasadnieniu powołano się ponadto na przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.), która stanowi, że wszystkie jednostki organizacyjne Lasów Państwowych mogą być likwidowane. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie rozpoz- nając odwołanie Nadleśnictwa B. od tej decyzji, wyrokiem z dnia 7 grudnia 1994 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zwolnił to Nadleśnictwo z obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od dnia 1 stycznia 1994 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd podał m.in., że Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe jest państwową jednostką organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej i reprezentują Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia, a w ich skład wchodzą, jako jednostki organizacyjne, między innymi nadleśnictwa - art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o lasach z dnia 28 września 1991 r. (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.). Pozwany ZUS wydając zaskarżoną decyzję oparł się na przepisie art. 32 ust. 2 tej ustawy, zgodnie z którym Minister Ochrony Środowiska tworzy i likwiduje, łączy i dzieli oraz określa terytorialny zasięg działania między innymi nadleśnictwa jako jed- nostki organizacyjnej Lasów Państwowych. Sąd zwrócił uwagę, że zarząd nad Lasami Państwowymi, jako całością, sprawuje Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Pańs- twowe, które nie podlega likwidacji. To, że ustawa o lasach przewiduje zmiany organizacyjne poprzez tworzenie nowych, czy likwidację dotychczasowych jednostek organizacyjnych, nie oznacza, że jest to ogłoszenie upadłości i likwidacji, o których mowa w rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 23 października 1934 r. Prawo upadło- ściowe. Upadłość państwowej jednostki organizacyjnej Lasy Państwowe, jest wyłączona z mocy art. 3 § 1 Prawa upadłościowego, skoro ustawa o lasach nie wyłączyła odpowiedzialności Skarbu Państwa za jej zobowiązania. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku rozpoznając rewizję od tego wyroku, powziął poważne wątpliwości prawne i przedstawił Sądowi Najwyższemu, w trybie art. 391 k.p.c., przytoczone w sentencji zagadnienie. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że Sąd Wojewódzki w zaskar- żonym wyroku zastosował interpretację likwidacji wyrażoną w analogicznej sprawie w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 25 października 1994 r., sygn. akt AUr 304/94. Odmiennie niż to uczyniły te sądy, Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 12 stycznia 1995 r. sygn. akt AUr 1177/94 ustalił obowiązek zespołu Składni Lasów Państwowych w M. opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd ten wyraził pogląd, że przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, zaliczają się do przepisów ochronnych prawa pracy. Dlatego, aby wykluczyć spod działania tej ustawy konkretnego pracodawcę, trzeba zgodnie z jej art. 2 ust. 2 wskazać konkretne przepisy, które wyłączają możliwość ogłoszenia upadłości i likwidacji tego pracodawcy. Zdaniem tego Sądu Apelacyjnego, nie można domniemywać, że dany pracodawca nie podlega upadłości i likwidacji. Przedstawiający zagadnienie prawne Sąd Apelacyjny wskazał, w oparciu o przy- toczony wyżej wyrok, na występujące rozbieżności w orzecznictwie, wynikające zdaniem tego Sądu, z braku jednoznacznego uregulowania pojęcia likwidacji podmiotów gospodarczych. Poprzestanie na wyłącznie gramatycznej wykładni pojęcia likwidacji użytego przez ustawodawcę w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., pro- wadziłoby do interpretacji sprzecznej z celami tej ustawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, opartej na interpretacji przepisów ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, zawarte w art. 3 ust. 2 pkt 2 tej ustawy pojęcie niewypłacalności pracodawcy, zezwala na przyjęcie poglądu, że nie każda likwidacja jakiej może podlegać pracodawca, jest objęta uregulowaniem z art. 2 ust. 2 tej ustawy. Bezspornie do Lasów Państwowych jako do państwowej jednostki organizacyjnej, reprezentującej Skarb Państwa w zakresie zarządzania mieniem, nie mają zas- tosowania przepisy dotyczące likwidacji przedsiębiorstw państwowych (art. 18a ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.). Nie mogą być one także zlikwidowane na zasadach i w trybie przewidzianym ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.). Jednostki organizacyjne Lasów Państwowych mogą być zlikwidowane w ramach przekształceń organizacyjnych wynikających z uprawnień Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa przewidzianych w art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach, a także uprawnień przewidzianych art. 42 tej ustawy. Likwidacja jakiej mogą podlegać jednostki organizacyjne Lasów Państwowych może przebiegać wyłącznie w formie decyzji administracyjnej dotyczącej zmian organizacyjnych w zakresie zarządzania majątkiem Skarbu Państwa, przy kontynuowaniu dotychczasowej działalności w innej formie prawnej. Obowiązki tak zlikwidowanej jednostki przejmie inna jednostka organizacyjna Lasów Państwowych bądź inna osoba prawna. Tak rozumiana likwidacja nie jest poprzedzona procedurą likwidacyjną typową dla postępowania związanego z niekorzystnymi skutkami finansowymi działalności pracodawcy. Wierzytelności pracowników wobec zlikwidowanego zakładu pracy są przejmo- wane przez inny podmiot gospodarczy, a ich realizacja nie jest zagrożona. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1), zwanej dalej ustawą o ochronie roszczeń pracowniczych, przepisów ustawy nie stosuje się do pracodawcy wobec którego odrębne przepisy wyłączają możliwość ogłoszenia upadłości i likwidacji. Dla zaspokojenia roszczeń pracowniczych przewidzianych w ustawie stworzony został Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, którego dochodami są m.in. składki płacone przez pracodawców (art. 12 i 13 ustawy). Obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych [...] obciąża tych pracodawców, do których stosuje się przepisy ustawy. Wynika to wprost z treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, który przewiduje, że obowiązkiem opłacania składki na Fundusz obciążeni są ci pracodawcy, którzy są objęci działaniem ustawy. Odpowiedzi na przedstawione zagadnienie należy szukać, tak zresztą jak to uczynił Sąd I instancji oraz, jak to proponuje Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przeds- tawionego zagadnienia w tym, czy Nadleśnictwo jest pracodawcą w rozumieniu prze- pisów art. 2 ustawy i czy ewentualnie podlega wyłączeniom z przepisów ustawy. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pracodawcą w rozumieniu tej ustawy jest osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, z wyjątkiem zakładów budżetowych i gospodarstw pomoc- niczych jednostek budżetowych. Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.) zwana dalej ustawą o lasach, powierzyła zarząd nad lasami państwowymi stanowiącymi własność Skarbu Państwa, Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasy Państwowe, z wyłączeniem lasów w parkach narodowych. Art. 32 ust. 1 ustawy o lasach stanowi, że Lasy Państwowe, jako państwowa jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, reprezentują Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia. Zgodnie z art. 32 ust. 2 tej ustawy, w skład Lasów Państwowych wchodzą następujące jednostki organizacyjne: 1) Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych, 2) regionalne dyrekcje Lasów Państwowych, 3) nadleśnictwa. Ust. 3 tego artykułu przewiduje, że jednostki organizacyjne Lasów Państwowych, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i 3 tworzy, likwiduje, łączy, dzieli oraz określa terytorialny zasięg ich działania Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Przepis art. 35 ustawy o lasach określa zadania nadleśniczego i m.in. stanowi, że reprezentuje on Skarb Państwa w stosunkach cywilno-prawnych, w zakresie swego działania kieruje nadleśnictwem jako podstawową jednostką organizacyjną Lasów Państwowych, zatrudnia i zwalnia pracowników nadleśnictwa. Nadleśniczy jest kierownikiem jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych, sprawujących zarząd mieniem Skarbu Państwa i w zakresie, w jakim zatrudnia i zwalnia pracowników oraz prowadzi działalność gospodarczą, jest pracodawcą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych oraz art. 3 k.p. Nadleśnictwo jest bowiem jednostką organizacyjną zatrudniającą pracowników, nie posiadającą osobowości prawnej (art. 3 k.p.). Nie zmienia to faktu, że jest to jednostka organizacyjna reprezentująca Skarb Państwa w zakresie prowadzonej działalności w ramach zarządzania tym mieniem (art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o lasach). Nie oznacza to jednak jeszcze, że nadleśnictwo ma obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Przepis art. 2 ust. 2 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych wyłącza ze stosowania przepisów ustawy pracodawcę, wobec którego odrębne przepisy wyłączają możliwość ogłoszenia likwidacji i upadłości. Nie można podzielić stanowiska organu rentowego, że uprawnienie przyznane przez przepis art. 32 ust. 3 ustawy o lasach Ministrowi Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa do tworzenia, łączenia, dzielenia i likwidacji regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych i nadleśnictw oznacza brak wyłączenia nadleśnictwa przez art. 2 ust. 2 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych z przepisów tej ustawy, gdyż podlega ono likwidacji. Sąd Najwyższy podziela w pełni wywody Sądu Apelacyjnego, zawarte w uzasad- nieniu przedstawionego zagadnienia, że "do Lasów Państwowych, jako państwowej jednostki organizacyjnej reprezentującej Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia, nie mają zastosowania przepisy dotyczące likwidacji przedsiębiorstw pańs- twowych (art. 18a ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach pańs- twowych - jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.). Nie mogą też być zlikwidowane na zasadach i w trybie przewidzianym ustawą z 13 lipca 1990 r. o pry- watyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.). Należy zatem przyjąć, że likwidacja, której mogą podlegać jednostki organizacyjne Lasów Państwowych, może przebiegać wyłącznie w formie decyzji administracyjnej dotyczącej zmian organizacyjnych w zakresie zarządzania majątkiem Skarbu Państwa przy kontynuowaniu dotychczasowej działalności gospodarczej w innej formie prawnej". Ustawa o lasach nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowią- zania Lasów Państwowych jako państwowej jednostki organizacyjnej, a w konsekwencji do Lasów Państwowych i nadleśnictwa, jako jednostki organizacyjnej tych lasów, nie mają też zastosowania przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (jednolity tekst Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) z mocy art. 3 § 1 tego rozporządzenia. Słusznie również Sąd I instancji, jak i Sąd Apelacyjny przyjęły, iż poprzestanie na gramatycznej wykładni słowa "likwidacja", tak jak to uczynił organ rentowy, prowadziłoby do interpretacji sprzecznej z celem ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, a mianowicie zasad ochrony tych roszczeń wówczas, gdy ich realizacja jest zagrożona brakiem środków finansowych po stronie pracodawcy po wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Podobny tok rozumowania przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 stycznia 1995 r., II UZP 1/95 (OSNAPiUS 1995 Nr 13 poz. 162), w której uznano, że Agencja Rolna Skarbu Państwa i jej oddziały terenowe nie mają obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę m.in. na to, że obowiązujące przepisy nie tylko nie przewidują likwidacji Agencji oraz nie wyłączają wobec niej i jej organów terenowych odpowiedzialności Skarbu Państwa, ale nie może po jej stronie zaistnieć niewypłacalność w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie roszczeń pracow- niczych. W razie likwidacji oddziału terenowego (w ramach uprawnień statutowych Agencji) wszelkie roszczenia pracownicze zaspokaja Agencja, działająca na rzecz i w imieniu Skarbu Państwa, a więc brak byłoby podstaw prawnych do dokonywania jakich- kolwiek wypłat z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wywody zawarte w tej uchwale, Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela. Na uwagę zasługuje też treść, złożonego na rozprawie przed Sądem Najwyż- szym przez pełnomocnika Nadleśnictwa, pisma ZUS Oddział w Koszalinie z dnia 27 marca 1995 r. NKP 113-1661. W piśmie tym, skierowanym do Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, ZUS informuje, że w związku ze stanowiskiem Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, wyrażonym w piśmie z 27 lutego 1995 r. znak" PP 024-77/95, PP 024-115/95, Państwowe Gospodarstwa Leśne "Lasy Państwowe" zostały uznane za zwolnione z obowiązku naliczania i odprowadzania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za cały okres obowiązywania ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę, Sąd Najwyższy oparł się na art. 391 k.p.c. ========================================