III SA/Kr 609/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA. Renata Czeluśniak Sędziowie S WSA Hanna Knysiak-Sudyka S WSA Ewa Michna (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 września 2022 r. sprawy ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 7 lutego 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/1849/2021 w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego skargę oddala.

Decyzją z 18 listopada 2021 r. Prezydent Miasta Krakowa odmówił umorzenia skarżącej zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości 4 650,97 zł. Świadczenia zostały pobrane na syna L. B., a skarżącej ustalono wysokość nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązano do ich zwrotu dwoma decyzjami: z 25 sierpnia 2021 r. oraz z 18 października 2021 r.

W uzasadnieniu decyzji odmawiającej umorzenia należności organ wyjaśnił, że sytuacja materialno-bytowa skarżącej nie była na tyle trudna aby przesądzać o umorzeniu zobowiązania finansowanego ze środków budżetu państwa. Nadto sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadniała umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń - byłoby to możliwe dopiero gdy sytuacja rodziny byłaby szczególna na tle rodzin uprawnianych do tego świadczenia. Zdaniem organu brak było przeciwskazań aby skarżąca podjęła zatrudnienie. Skarżąca winna w pierwszej kolei złożyć wniosek o odroczenie terminu spłaty lub o rozłożenie spłaty zadłużenia na raty.

W odwołaniu skarżąca podniosła, że organ rozstrzygając sprawę skupił się jedynie na ocenie jej sytuacji materialnej i zdrowotnej, nie zwrócił natomiast uwagi na okoliczności, które stały się przyczyną uznania pobranego przez nią świadczenia za nienależnie. Skarżąca podkreśliła, że w wyroku rozwodowym Sąd ustalił, że miejscem pobytu małoletnich dzieci będzie miejsce jej zamieszkania. Natomiast dziecko opuściło dom bez jej zgody. Skarżąca nie porzuciła obowiązku opieki finansowej nad dzieckiem i cały czas realizowała jego potrzeby. Skarżąca podniosła też, że będąc w trakcie sprawy rozwodowej wniosła o zmianę osoby uprawnionej do pobierania świadczenia z męża na nią, jednakże organ poinformował ją, że będzie to możliwe dopiero po uzyskaniu wyroku rozwodowego i informacji przy którym z rodziców dzieci pozostają. Tym samym, kiedy już takie orzeczenie sądu uzyskała, działa w przekonaniu, że postępuje zgodnie z prawem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 7 lutego 2022 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium podało, że w toku postępowania ustalono na podstawie wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia skarżącej, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z partnerem oraz synem J. B. Rodzina mieszka w wynajmowanym mieszkaniu. Skarżąca obecnie nie pracuje, jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Partner skarżącej z umowy o dzieło otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 2 000 zł. Ponadto otrzymuje na syna świadczenie wychowawcze 500 zł oraz alimenty również w kwocie 500 zł. Większość kosztów związanych z utrzymaniem rodziny ponosi partner. Skarżąca może nadto liczyć na pomoc finansową ze strony bliskich, nie korzysta z pomocy finansowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej.

Kolegium – powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, podało, że świadczenie wychowawcze przysługuje tylko tym wykonującym władze rodzicielską rodzicom, którzy mieszkają wspólnie z dzieckiem, opiekują się nim i zaspokajają jego potrzeby życiowe, pokrywając wydatki związane w z wychowaniem i utrzymaniem dziecka. Tymczasem syn skarżącej – L. nie zamieszkuje z nią począwszy od listopada 2020 r.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji odmawiając umorzenia zadłużenia, nie przekroczył granic uznania administracyjnego; zbadał sytuację finansową rodziny i prawidłowo uzasadnił swoje stanowisko. Sytuacja materialno-bytowa rodziny nie była na tyle trudna, aby przesądzać o umorzeniu zadłużenia finansowanego ze środków budżetu państwa. Brak było też przeciwskazań do podjęcia zatrudnienia przez skarżącą, a znalezienie pracy znacząco poprawiłoby sytuację materialną rodziny, co niewątpliwie mogłoby przyczynić się do stopniowej spłaty zadłużenia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając naruszenie:

1. art. 128 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 9 k.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt. 1 k.p.a. przez potraktowanie jej pism z 8 września 2021 r. i 14 grudnia 2021 r. jako wniosków o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, podczas gdy z ich treści wynikało w sposób jednoznaczny, że wolą skarżącej było odwołanie się od decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 25 sierpnia 2021 r. oraz z 18 października 2021 r. ustalających wysokość nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązujących do jego zwrotu, względnie

2. art. 128 k.p.a. przez brak nadaniu biegu odwołaniom złożonym od ww. decyzji przez skarżącą i orzekanie w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń;

3. art. 16 § 1 k.p.a. przez wydanie decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w sytuacji, gdy decyzje orzekające, że owe świadczenia są nienależnie, nie stały się ostateczne, albowiem skarżącą wywiodła od nich odwołanie

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że u podstaw zaskarżonej decyzji Kolegium legło przekonanie wyrażone na stronie 7 uzasadnienia decyzji, a sprowadzające się do stwierdzenia, że decyzje z 25 sierpnia 2021 r. oraz z 18 października 2021 r. nie zostały zaskarżone w administracyjnym toku instancji, dlatego podlegają wykonaniu. Tymczasem skarżąca pismami z 8 września 2021 r. i 14 grudnia 2021 r. odwołała się od obu decyzji ustalających wysokość nienależnie pobranego świadczenia. Tym samym, nie było zrozumiałym dla skarżącej z jakiego powodu organy obu instancji orzekały w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, skoro decyzje ustalające, że owe świadczenia są nienależne nie stały się ostateczne. Zarówno pismo z 8 września 2021 r. jaki i 14 grudnia 2021 r. były zdaniem skarżącej dosyć jednoznaczne w swej treści i bezsprzecznie wynikało z nich, że wolą skarżącej było wniesienie odwołania od decyzji z 25 sierpnia i z 18 października 2021 r. Jeżeli zatem pisma te potraktowano, jako wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, to postąpiono absolutnie wbrew woli skarżącej. Nienadanie biegu odwołaniom stanowiło rażące naruszenie powszechnie obowiązującego prawa. Zdaniem skarżącej zachodziła bezwzględna nieważność postępowania, bowiem organy wydały decyzję odmawiającą skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji, gdy decyzje na podstawie których uznano te świadczenia za nienależne były decyzjami nieostatecznymi wobec wniesienia od nich odwołań przez skarżącą.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Pismem z dnia 31 sierpnia 2022 r .Prokurator Prokuratury Rejonowej Kraków – Krowodrza zgłosiła swój udział w postępowaniu, przy czym nie przedstawiła stanowiska czy wnosi o uwzględnienie skargi, czy tez jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Skarga nie została uwzględniona ponieważ organy prawidłowo ustaliły, że skarżąca wniosła o umorzenie należności ustalonych ww. decyzjami:

-- z 25 sierpnia 2021 r. nr [...] (k. 3-1 - akt administracyjnych);

- z 18 października 2021 r. nr [...] (k. 26-28 - akt administracyjnych).

Decyzje te dotyczyły nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 listopada 2020 r. do 31 maja 2021 r. (ww. decyzja z 25 sierpnia 2021 r.) oraz za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 lip[ca 2021 r. (ww. decyzja z 18 października 2021 r.).

W aktach (k. 7 akt administracyjnych) znajduje się pismo skarżącej z 8 września 2021 r., w którym skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji nr [...] organu I instancji z 25 sierpnia 2021 r. ustającej wysokość nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązującej do jego zwrotu. Jednocześnie w tym samym piśmie, skarżąca wniosła alternatywnie o "umorzenie powyższej kwoty do spłaty". Podobnie, pismem z 1 listopada 2021 r. nawiązując do wydanej w sprawie ww. decyzji z 18 października 2021 r. nr [...] (k. 32 akt administracyjnych) skarżąca również wyraźnie wniosła "o umorzenie powyższej kwoty do spłaty".

Z kolei w piśmie z 14 grudnia 2021 r. (k. 37 akt administracyjnych) skarżąca wniosła odwołanie od decyzji nr [...] co oznacza, że było to odwołanie od decyzji z 18 listopada 2021 r. nr [...] odmawiającej umorzenia zadłużenia powstałego w wyniku ustalenia należności do zwrotu w ww. decyzjach z 25 sierpnia 2021 r. i 18 października 2021 r.

Sąd podkreśla, że każda z wymienionych powyżej decyzji (w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń jak i odmawiającej umorzenia zadłużenia) została opatrzona unikalnym numerem, a w wnoszonych pismach skarżąca powoływała konkretne numery decyzji. Stąd Sąd nie miał wątpliwości, że organ prawidłowo identyfikował wnoszone pisma.

Zgodnie z art. 66 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm.) - dalej "k.p.a." jeżeli podanie dotyczy kilku spraw podlegających załatwieniu przez różne organy, organ administracji publicznej, do którego podanie wniesiono, uczyni przedmiotem rozpoznania sprawy należące do jego właściwości.

Z tych to powodów organ I instancji słusznie postąpił nadając bieg sprawie o umorzenie zaległości i przesyłając akta sprawy do Kolegium celem rozpoznania odwołania od decyzji ustalającej wysokość nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązującej do ich zwrotu. Wbrew przy tym twierdzeniom skarżącej, nie było konieczne oczekiwanie na wydanie decyzji przez organ odwoławczy w przedmiocie zaskarżonej decyzji dotyczącej ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia.

W wniesionym odwołaniu (tj. dołączonym do skargi piśmie z 14 grudnia 2021 r.) od decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia skarżąca nie kwestionowała kwalifikacji swoich wniosków jako m.in. wnioski o umorzenie; powoływała się jedynie na okoliczności świadczące jej zdaniem, o działaniu w zaufaniu do obowiązujących przepisów prawa.

Sąd doszedł więc do wniosku, że organy prawidłowo rozpoczęły procedowanie w przedmiocie ewentualnego umorzenia zaległości. Powołane przy tym w skardze przez skarżącą przepisy k.p.a. nie wymuszały na organach oczekiwania na wydanie ostatecznych decyzji w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń.

Zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w 2021 r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Z powołanego przepisu wynika więc, że sprawa o zastosowanie ulg, o których mowa w art. 25 ust. 10 powołanej ustawy, w tym o umorzenie kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, powinna zostać wszczęta dopiero po ustaleniu wysokości nienależnie pobranych świadczeń w drodze decyzji. Niemniej jednak przepis ten nie zawiera dodatkowego warunku "ostateczności" decyzji ustalającej wysokość nienależnie pobranych świadczeń, co ma znaczenie w sprawie bowiem dla stron postępowania istotne może być jak najszybsze wyjaśnienia sprawy zaległości w związku z naliczanymi odsetkami zgodnie z mechanizmem, o którym mowa w art. 25 ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Odnosząc się natomiast do kwestii zasadności ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia to Sąd z urzędu zauważa, że skarga na wydaną w sprawie decyzję organu odwoławczego z 12 kwietnia 2022 r. (dotyczącą wyłącznie decyzji organu I instancji z 25 sierpnia 2021 r – k. 54-57 administracyjnych) została odrzucona postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 18 sierpnia 2022 r., III SA/Kr 994/22. Wprawdzie w aktach administracyjnych brak jest rozstrzygnięcia organu odwoławczego co do odwołania z 1 listopada 2021 r. od decyzji z 18 października 2021 r., ale jak już Sąd uzasadniał powyższej, nie było przeszkód prawnych, aby organ I instancji procedował wnioski o umorzenie należności do zwrotu po wydaniu nieostatecznej decyzji wymiarowej.

W konsekwencji Sąd uznał, że rozpatrzenie wniosków o umorzenie zaległości przed wydaniem decyzji organu odwoławczego co do wniesionych odwołań nie wpłynęło na wynik sprawy.

Co do prawidłowości ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej – to Sąd niezależnie od braku w tym zakresie zarzutów skargi, nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa. Jak bowiem w doktrynie wskazuje się powołując na orzecznictwo sądów administracyjnych ww. art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci "obliguje organ do przeprowadzenia oceny w zakresie tego, czy w indywidualnym określonym przypadku zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, przemawiające za jego zastosowaniem. Przy czym ustalenie tej przesłanki wymaga, poza wyliczeniem dochodu, dokładnej analizy całokształtu sytuacji rodzinnej i jej oceny z uwzględnieniem także norm społecznych, które wynikają z powszechnego poczucia sprawiedliwości i słuszności". Analiza sprawy powinna więc być oparta na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym (który strona jest zobowiązana przekazać na poparcie swych twierdzeń), jednakże musi nawiązywać również do dóbr o znaczeniu społecznym i publicznym (por. M. Kapusta, Szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny jako przesłanka stosowania ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń - ujęcie praktyczne, St. Prawn. KUL 2022, nr 2, s. 23-36).

W uzasadnieniach decyzji organów obu instancji została przeanalizowana sytuacja skarżącej i w sposób uzasadniony odwołano się do potencjalnej możliwości podjęcia przez skarżącą pracy i uzyskania dochodów w przyszłości. Sąd podziela przy tym pogląd wyrażony przykładowo przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 21 września 2022 r., III SA/Gl 693/22, że organy administracji publicznej mają prawo przy badaniu sytuacji majątkowej strony do stwierdzenia, że może ona uzyskać dochody i w przyszłości spłacić zaległości. W rozpatrywanej sprawie organy wskazały, że skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie i w konsekwencji zacząć spłacać chociaż część należności. Takie wnioski organu są logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym. Skarżąca nie jest osobą, która borykałaby się z problemami zdrowotnymi, a i obecna sytuacja na rynku pracy nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia.

Z tych to powodów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).