III SA/Kr 807/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 października 2024 r. sprawy ze skargi N. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 marca 2024 r. znak: 010070/680/1821554/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą

Decyzją z dnia 19 marca 2024 r. znak: 010070/680/181554/2023, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy Państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 810, z późn zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 19 lutego 2024 r. znak: 010070/680/1821554/2023 o uchyleniu N. K. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko Y. B.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 19 lutego 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. przyznane decyzją z dnia 2 marca 2023 r.

W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalił, że skarżąca utraciła legalny pobyt w Polsce w związku z wyjazdem na Ukrainę w dniu 23 stycznia 2023 r.

Organ stwierdził, że świadczenie nie może zostać przyznane ze względu na brak wyjaśnienia rozbieżności wynikających ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej.

Organ wyjaśnił, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom Ukrainy lub ich małżonkom, przebywającym w Polsce z dziećmi, których pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 103, z późn. zm., dalej: ustawa). Zgodnie z art. 11 ww. ustawy wyjazd obywatela Ukrainy albo jego małżonka z terytorium Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu w Polsce, które uzyskał na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca podniosła, że cały czas posiada status "UKR". Wskazała, że otrzymała pismo od Straży Granicznej informujące o uporządkowaniu rejestru, które przedkłada w załączeniu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji wydanej w pierwszej instancji.

Organ stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i przyznania świadczenia z uwagi na to, że w dniu 23 stycznia 2023 r. skarżąca utraciła legalny pobyt w Polsce na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, uprawniający do tego świadczenia.

Za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ww. ustawy uznaje się pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" i został umieszczony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.

Organ wyjaśnił, że w dniu wydania swojej decyzji dokonał ponownego odczytu danych z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Z zapisów tych wynika, że skarżąca przyjechała do Polski w dniu 22 czerwca 2022 r. i uzyskała status uchodźcy. Następnie wyjechała z Polski w dniu 23 stycznia 2023 r. i po tej dacie brak jest informacji o ponownym przyjeździe skarżącej do Polski.

W związku z powyższym organ stwierdził, że skarżąca nie spełnia warunków do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego określonych w art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Krakowie skarżąca wyjaśniła, że przyjechała do Polski w dniu 11 lutego 2023 r. i nie opuszczała kraju od tamtej pory. Skarżąca po przyjeździe do Polski otrzymała numer PESEL i status uchodźcy wojennego "UKR".

W odpowiedz na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm., dalej: ustawa), obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na wniosek złożony w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 736, dalej: u.e.l.). Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 (ust. 1a). Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy.

Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy, jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki. Uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (tj. legalnego pobytu) pozbawia obywatela Ukrainy wyjazd z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni (art. 11 ust. 2 ustawy). Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1, prowadzi Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej (art. 3 ust. 3 ustawy).

Jak wynika z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy, obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - odpowiednio na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy". Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy, Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2.

Zgodnie z art. 26 ust. 3c, 3g, 3h i 3i ustawy, ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i z rejestru PESEL. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, lub dziecko, na które przysługuje świadczenie, wyjedzie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku gdy osoba, o której mowa w ust. 3g, wjedzie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym wstrzymano ich wypłatę, o ile są spełnione warunki uprawniające do tego świadczenia.

Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w ww. rejestrze, co miało miejsce w kontrolowanej sprawie. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie jak zdaje się uważać organ (vide wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Krakowie z dnia 10 września 2024 r. sygn. III SA/Kr 974-981, w Kielcach z dnia 8 sierpnia 2024 r., sygn. II SA/Ke 257/24, w Gdańsku z dnia 4 września 2024 r. sygn. II SA/Gd 304-305/24, w Gliwicach z dnia 13 września 2024 r., sygn. II SA/Gl 629/24, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

W postępowaniu w ww. zakresie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania oraz uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 marca 2024 r., sygn. IV SA/Wr 316/23 i z dnia 18 lipca 2024 r., sygn. IV SA/Wr 8/24, opubl. w CBOSA).

Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że zarówna skarżąca jak i dziecko posiada status uchodźcy UKR - cudzoziemca, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy (powiadomienia o nadaniu nr PESEL z dnia 15 lutego 2023 r.), w zamieszczonych w rejestrze danych o okresach legalności pobytu skarżącej i dziecka (aplikacja GUI) wskazano: data wjazdu do Polski – 11 luty 2023 r. (rejestr SPEC PESEL), data utraty legalności pobytu skarżącej – 23 stycznia 2023 r., dziecka – 4 marca 2024 r. lub 30 czerwca 2024 r. w zależności od daty generowania wydruku (rejestr Straży Granicznej). Z zestawienia danych tych wynika, że skarżąca miała utracić legalność pobytu w Polsce na 19 dni przed datą wjazdu do Polski i 23 dni przed uzyskaniem nr PESEL i statusu UKR. Zgodnie z brzemieniem obowiązującego na datę wydania zaskarżonej decyzji przepisu art. 2 ust. 1 ustawy (do którego odnosi się art. 26 ust. 3b pkt 6 ustawy) - Jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. (ww. przepis sprzed nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 9 lutego 2024 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (...) (Dz. U. z 2024 r. poz. 232) pobyt ten uznawał za legalny do dnia 4 marca 2024 r. (te daty są wskazane w znajdujących się w aktach wydrukach z rejestru dla dziecka).

W wiadomości e-mail Wydziału do Spraw Cudzoziemców Nadwiślańskiego Oddziału Straży Granicznej z dnia 15 listopada 2023 r. wskazano co prawda, iż skarżąca wjechała "na innym dokumencie niż uzyskała status UKR", co jest informacją sprzeczną z dokumentami znajdującymi się w aktach sprawy tj. kopią paszportu nr [...] z pieczęcią potwierdzającą wjazd w dniu 11 lutego 2023 r., powiadomieniem o nadaniu nr PESEL z dnia 15 lutego 2023 r., w którym wskazano "dokument podróży – [...]" i status cudzoziemca UKR, wydrukami rejestru SPEC PESEL, w których wskazano ten sam nr dokumentu tożsamości. Jednak później w pismach Komendanta Placówki Straży Granicznej w Medyce z dnia 14 lutego 2024 r., z dnia 20 marca 2024 r. organ obowiązany do prowadzenia rejestru potwierdził, że skarżąca wraz z dzieckiem posiada aktualny status "ewakuowany/uchodźca wojenny".

Uwzględniając powyższe okoliczności nie sposób przyjąć, że orzekające w sprawie organy, dysponując wiarygodną informacją o statusie skarżącej z rejestru PESEL, mogły oprzeć swoje decyzje wyłącznie na podstawie niezaktualizowanego rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. W dacie wydawanych przez organy decyzji, przedłożone przez skarżącą dokumenty i wyjaśnienia potwierdzały istnienie jej uprawnienia do świadczenia wychowawczego, mimo że co innego wynikało z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Organy ZUS pominęły pochodzące od skarżącej informacje i zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego celem weryfikacji uprawnienia skarżącej do świadczenia wychowawczego. Organy ZUS oparły się wyłącznie na danych wynikających z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej, mając wiedzę, że dane w nim zawarte nie zostały zaktualizowane. Skoro skarżąca kwestionowała pozbawienie jej prawa do świadczenia wychowawczego, organy ZUS miały obowiązek wyjaśnić okoliczności podawane przez skarżącą z wykorzystaniem instrumentów przewidzianych zarówno w ustawie jak i k.p.a. ZUS powinien we własnym zakresie kontaktować się z Komendantem Głównym Straży Granicznej celem wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości, a nie wyłącznie oczekiwać na działania skarżącej, która każdorazowo po podjęciu takiego działania uzyskiwała informację, że w rejestrze posiada aktualny status "ewakuowany/uchodźca wojenny". Skarżąca nie miała bowiem realnego wpływu na zaktualizowanie danych w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej. Ponadto z art. 26 ust. 3i ustawy wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 13 września 2024 r., sygn. II SA/Gl 629/24, opubl. w CBOSA).

W ocenie Sądu, organy nie wdrożyły procedury wyjaśnienia wątpliwości, co stanowi naruszenie art. 26 ust. 3c, 3d, 3g ustawy w zw. z art. 7, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

Dla przypomnienia - zgodnie z aktualnym brzmieniem ustawy (art. 26 ust. 1 pkt 2) - obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 737), co zostało potwierdzone w wyniku weryfikacji dokonanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 152), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracyjny uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności w oparciu o wszelkie dostępne dokumenty ustali rzeczywisty status skarżącej i dziecka, będącego pod jej opieką, w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego.