III SK 11/04

Wyrok z dnia 9 marca 2004 r. III SK 11/04 Zakaz rozpowszechniania audycji lub innych przekazów, które mogą za- grażać rozwojowi niepełnoletnich określony w art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 101, poz. 1114 ze zm.) dotyczy sytuacji, w których zagrożenie to jest prawdopo- dobne. Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2004 r. sprawy z powództwa Telewizyjnej Korporacji Partycypacyjnej SA - z siedzibą w W. - następ- cy prawnego Polskiej Korporacji Telewizyjnej Spółki z o.o. w W. przeciwko Przewod- niczącemu Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji w przedmiocie odwołania od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji [...] z dnia 28 lutego 2001 r., na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Gospo- darczego w Warszawie z dnia 27 września 2002 r. [...] 1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie, 2. zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym oraz kwotę 1.000 zł tytułem zwrotu wpisu od kasacji. U z a s a d n i e n i e Przewodniczący Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (nadal jako: Przewodni- czący KRRiT) decyzją [...] z dnia 28 lutego 2001 r. stwierdził naruszenie przez Polską Korporację Telewizyjną Spółka z o.o. z siedzibą w W. (nadal jako: Polska Korporacja Telewizyjna) § 1 pkt 1, pkt 2 i pkt 3 rozporządzenia Krajowej Rady Radiofonii i Tele- wizji z dnia 21 listopada 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad rozpowszechniania przez radio i telewizję audycji, które mogą zagrażać psychicznemu, uczuciowemu lub 2 fizycznemu rozwojowi dzieci i młodzieży (Dz.U. z 1995 r. Nr 20, poz. 108 ze zm.) po- przez rozpowszechnienie w dniu 10 stycznia 2001 r. o godz. 2000 filmu amerykań- skiego pt. „M.” [...] i nałożył na Polską Korporację Telewizyjną karę pieniężną w wy- sokości 100.000 zł. W uzasadnieniu tej decyzji Przewodniczący KRRiT stwierdził w szczególności, że: po pierwsze - Polska Korporacja Telewizyjna rozpowszechniła film „M.” o godz. 2000 , kwalifikując go jako możliwy do oglądania w kategorii „za zgodą rodziców”, podczas gdy w wersji wyświetlanej w kinach w USA został on zakwalifiko- wany do kategorii filmów „tylko dla dorosłych”; po drugie - film ten nasycony jest wul- garyzmami i scenami oraz zwrotami zawierającymi treści agresywne, pokazuje pato- logiczne wzorce relacji i zachowań społecznych w kontekście problematyki trudno zrozumiałej dla dzieci, a tym samym treści tego filmu mogą być odbierane jako za- grażające w sensie emocjonalnym zwłaszcza dzieciom w wieku przedszkolnym oraz młodzieży szkolnej; po trzecie - emisja tego filmu nastąpiła o godz. 2000 , pomimo obowiązującego na podstawie art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o ra- diofonii i telewizji (Dz.U. z 1993 r. Nr 7, poz. 34 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o radiofonii i telewizji) zakazu rozpowszechniania tego typu audycji lub innych przekazów pomiędzy godziną 600 rano a godziną 2300 wieczorem. W wyniku odwołania Polskiej Korporacji Telewizyjnej od decyzji Przewodniczącego KRRiT z dnia 28 lutego 2001 r., w którym podniosła ona zarzut błędu w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonej decyzji, sprzeczność istotnych ustaleń w tej sprawie z treścią zebranego materiału dowodo- wego oraz niewłaściwe zastosowanie § 1 pkt 3 i § 2 ust. 1 rozporządzenia KRRiT z 1994 r. - Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 27 września 2002 r. [...] uchy- lił powyższą decyzję oraz zasądził od Przewodniczącego KRRiT koszty postępowa- nia na rzecz Polskiej Korporacji Telewizyjnej. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy - mając na uwadze dyspozycję art. 18 ust. 4 i ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji oraz § 1 rozporządzenia KRRiT - stwierdził, że decyzja [...] Przewodniczą- cego KRRiT „jest w ocenie Sądu nietrafna”, bowiem: po pierwsze - „film nie zawiera treści pornograficznych. Wprawdzie zawiera kilka scen miłosnych, są one jednak zrealizowane w sposób kulturalny (...), nie są wulgarne (...)”; po drugie - „film zawiera słowa i zwroty wulgarne, grubiańskie, rubaszne, obraźliwe i pogardliwe (łącznie 122, jak podaje w zaskarżonej decyzji Przewodniczący KRRiT), a także sceny przemocy. Jednakże nie sama ilość przemocy i wulgaryzmów jest decydująca, lecz to czy treści te mogą zagrażać fizycznemu, psychicznemu i moralnemu rozwojowi niepełnolet- 3 nich.”; po trzecie - Sąd dopuścił w sprawie dowód z opinii biegłego psychologa, na podstawie której skonstatował, iż: „problemy poruszone w filmie nie stanowią zagro- żenia dla rozwoju emocjonalnego nieletnich, prezentowane w filmie sceny przemocy oraz wulgaryzmy mogą być wprawdzie dla części dzieci interesujące, ale w filmie brutalne zachowania nie były nagradzane, a więc nie zachęcają do ich stosowania w rzeczywistości. Zdaniem biegłej „film mogą oglądać nieletni powyżej 15 roku życia, ale wyłącznie za zgodą i w towarzystwie dorosłych.”; równocześnie: „Sąd nie uwzględnił wniosku pełnomocnika Przewodniczącego KRRiT o dopuszczenie dowo- du z opinii innego biegłego lub wydanie opinii uzupełniającej przez biegłą (...), która miałaby się w tej opinii ustosunkować do poglądów innych biegłych na temat sporne- go filmu. Przede wszystkim celem postępowania sądowego nie jest wymiana poglą- dów pomiędzy biegłymi. W sprawie niniejszej opinia biegłego jest wyczerpująca, logiczna i nie zachodzi konieczność jej uzupełnienia. Biegła była słuchana przez Sąd na rozprawie (...) i pełnomocnicy stron nie mieli do niej żadnych pytań.”; po czwarte - „Ocena filmu musi być kompleksowa, uwzględniająca również wartość artystyczną i wymowę społeczną - a te kwestie w zaskarżonej decyzji w ogóle nie były wzięte pod rozwagę. Bardziej brutalne treści zawierają chociażby programy informacyjne nada- wane w różnych porach dnia”; po piąte - „Nie bez znaczenia jest również okolicz- ność, iż film był nadany o godz. 2000 , gdy małe dzieci powinny już po dobranocce udawać się na spoczynek, że był oznakowany w sposób umożliwiający zorientowa- nie się, iż nie jest przeznaczony dla dzieci w każdym wieku, a ponadto telewizja „C.” jest kodowana i nie jest powszechnie dostępna.” W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 września 2002 r. Przewodniczący KRRiT zarzucił. Po pierwsze - Naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a tym samym skutkuje nieważność postępowania, bowiem: „W dniu 6 czerwca 2002 r. odbyła się przed Sądem Okręgowym rozprawa, na której biegła - wyznaczona w sprawie przez Sąd - podpisała (dopiero wtedy) wydaną przez siebie opinię. Strona pozwana w swoim piśmie procesowym złożonym bezpośrednio w Są- dzie w dniu 22 maja 2002 r. zajęła stanowisko w przedmiocie przesłania jej - wraz z wezwaniem na rozprawę na dzień 6.06.2002 r. - tekstu niepodpisanej opinii. W pi- śmie tym strona pozwana uzasadniła swoje stanowisko o niemożności złożenia me- rytorycznego stanowiska w przedmiocie tej opinii. Na rozprawie przed Sądem Okrę- gowym, która miała miejsce w dniu 6 czerwca 2002 r. Sąd ten wydał postanowienie, 4 mocą którego zobowiązał stronę pozwaną do pisemnego ustosunkowania się do prawidłowo podpisanej przez biegłą opinii. 19 czerwca 2002 r. strona pozwana (...) złożyła pismo procesowe, w którym zgłosiła konkretne zarzuty do wydanej przez bie- głą opinii. O rozprawie wyznaczonej przez Sąd na dzień 19 września 2002 r. Sąd Okręgowy nie powiadomił biegłej. Tym samym, Sąd Okręgowy pozbawił stronę po- zwaną możliwości zadania biegłej pytań oraz ustosunkowania się przez nią do za- rzutów strony pozwanej w cytowanym piśmie procesowym (...). Postępowanie w tej sprawie zostało ograniczone do przesłuchania biegłej na rozprawie w dniu 6.06.2002 r., na której - dopiero wtedy - została stronie pozwanej prawidłowo doręczona opinia. Na tej rozprawie Sąd nie uwzględnił zgłoszonych przez stronę pozwaną wniosków dowodowych. W świetle powyższych faktów nie może budzić wątpliwości, że strona pozwana została pozbawiona możliwości obrony swoich praw”. Po drugie - Naruszenie art. 18 ustawy o radiofonii i telewizji „przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie”. KRRiT stoi na straży wolności słowa w radiu i telewizji (art. 6 ustawy o radiofonii i telewizji), ma jednak również obowiązek kontroli przestrzegania przez nadawców między innymi wymagań określonych w art. 18 ustawy o radiofonii i telewizji. Tymczasem, w rozpoznawanej sprawie: „wbrew usta- leniom Sądu, przedstawiony przez stronę pozwaną materiał dowodowy w sposób oczywisty świadczy o tym, że wyemitowany przez stronę powodową film przynajmniej mógł zagrażać fizycznemu, psychicznemu lub moralnemu rozwojowi nieletnich, a zatem w godzinach pomiędzy 600 a 2300 nie powinien zostać wyemitowany. Stanowi- ska powyższego nie zmienia fakt, że film ten nadany został w paśmie kodowanym. Emisja audycji lub innych przekazów w paśmie kodowanym pozostaje bez żadnego wpływu na konieczność dostosowania ich do wymogów ustawy o radiofonii i telewi- zji.” Po trzecie - Ponadto, w uzasadnieniu kasacji Przewodniczący KRRiT zarzucił, że: a) rozpoznając sprawę Sąd „nie wziął pod uwagę pisemnych dowodów przedsta- wionych w tej sprawie przez stronę pozwaną. W uzasadnieniu wyroku nie znalazło się nawet jedno zdanie, które dałoby podstawę do przyjęcia, jakimi motywami w tym zakresie kierował się Sąd. Stanowisko Sądu przedstawione w uzasadnieniu skarżo- nego wyroku zawiera wewnętrzne sprzeczności - podobnie zresztą, jak stanowisko biegłej w wydanej opinii. W ślad za opinią biegłego Sąd przyjął, że film mogą oglądać „nieletni powyżej 15 roku życia, ale wyłącznie za zgodą i w towarzystwie dorosłych.” A contrario należy zatem przyjąć, że dzieci do 15 roku życia filmu tego nie powinny 5 oglądać w ogóle.”; b) „Sąd przywołał programy informacyjne stwierdzając, że często zawierają one sceny bardziej okrutne niż oceniany w tej sprawie film. Na bazie tych wywodów Sąd wyraził swoistego rodzaju zdziwienie, że „nadawcom tych programów nie czyni się zarzutów nieprzestrzegania przepisów ustawy o radiofonii i telewizji”. Powyższe stanowisko Sądu musi budzić co najmniej zdziwienie, gdyż rolą Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji i jej Przewodniczącego - w tym zakresie - nie jest ocenia- nie metodą porównawczą, który z wyeliminowanych programów zawierał sceny bar- dziej, a który mniej drastyczne i na tej podstawie stwierdzać naruszenie w/w ustawy.” W konsekwencji, Przewodniczący KRRiT wniósł w kasacji o uchylenie w cało- ści zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie po- wództwa oraz o zasądzenie kosztów postępowania wedle norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw, biorąc pod uwagę z urzędu nieważność postępowania (art. 39311 § 1 k.p.c.). Podniesiony w kasacji zarzut nieważności postępowania poprzez naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c., czyli pozbawienia strony pozwanej możliwości obrony jej praw okazał się bezzasadny. Skarżący uzasadniał go tym, że doręczona mu została nie- podpisana opinia powołanej przez Sąd Okręgowy biegłej, którą biegła podpisała do- piero na rozprawie w dniu 6 czerwca 2002 r. i dlatego skarżący ustosunkował się do tej opinii dopiero w piśmie procesowym z dnia 19 czerwca 2002 r., przy czym „Sąd Okręgowy pozbawił stronę pozwaną możliwości zadania biegłej pytań oraz ustosun- kowania się przez nią do zarzutów strony pozwanej przedstawionych w cytowanym piśmie procesowym z 19.06.2002 r.”, bowiem o rozprawie wyznaczonej na dzień 19 września 2002 r. Sąd nie powiadomił biegłej i równocześnie „na tej rozprawie Sąd nie uwzględnił zgłoszonych przez stronę pozwaną wniosków dowodowych, a w przed- miocie wniosków dowodowych (...) wypowiedział się dopiero w uzasadnieniu wyro- ku.” Tymczasem, stosownie do utrwalonego już orzecznictwa sądowego, nieważność postępowania z tego powodu, że „strona została pozbawiona możności obrony swo- ich praw” (art. 379 pkt 5 k.p.c.) należy interpretować w sposób ścisły, a to oznacza, że ma ona miejsce tylko wówczas, gdy stronie całkowicie uniemożliwiono („pozba- wiono możliwości”) obronę przysługujących jej praw w postępowaniu sądowym, a nie 6 w sytuacji, gdy doszło jedynie do ograniczenia lub utrudnienia obrony praw strony przed sądem w wyniku naruszenia określonych przepisów postępowania lub też z powodu pominięcia przez sąd zgłoszonych przez stronę wniosków dowodowych. Trafny okazał się natomiast podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 18 ustawy o radiofonii i telewizji oraz § 1 pkt 1 - pkt 3 rozporządzenia KRRiT z 1994 r., zwłaszcza jeśli zważyć, że ponieważ w kasacji nie został podniesiony żaden inny zarzut naruszenia przepisów postępowania (poza omówionym wyżej, lecz bezzasad- nym zarzutem nieważności postępowania), to Sąd Najwyższy jest związany ustale- niami faktycznymi dokonanymi w toku postępowania w niniejszej sprawie przez Sąd Okręgowy, w tym w szczególności także tymi spośród nich, na które Sąd ten wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, przyjmując je za podstawę dla swego roz- strzygnięcia. Art. 18 ust. 4 i ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji stanowią w szczegól- ności, że: „4. Zabronione są audycje lub inne przekazy zagrażające fizycznemu, psy- chicznemu lub moralnemu rozwojowi niepełnoletnich, w szczególności zawierające treści pornograficzne lub w sposób nieuzasadniony i nadmierny eksponujące prze- moc. 5. Audycje lub inne przekazy, które mogą zagrażać fizycznemu, psychicznemu i moralnemu rozwojowi niepełnoletnich, inne niż te, o których mowa w ust. 4, nie mogą być rozpowszechniane między godziną 6 a godziną 23.” Egzegeza treści obu przyto- czonych przepisów wskazuje w szczególności jednoznacznie na to, że: po pierwsze - w art. 18 ust. 4 ustawy o radiofonii i telewizji sformułowany został kategoryczny za- kaz emitowania wymienionych w tym przepisie audycji lub innych przekazów, które ze względu na swe treści „zagrażają” rozwojowi niepełnoletnich, czyli osób, które nie ukończyły 18 lat (art. 10 § 1 k.c. a contrario); zakaz prawny sformułowany w tym przepisie dotyczy sytuacji, w których „zagrożenie zostało stwierdzone” (faktycznie istnieje!), a w konsekwencji emisja tego typu audycji lub innego przekazu jest bez- względnie zabroniona; po drugie - w art. 18 ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji sfor- mułowany został natomiast kategoryczny zakaz rozpowszechniania jedynie w okre- ślonym czasie antenowym (pomiędzy godziną 600 rano a godziną 2300 wieczorem) audycji lub innych przekazów, które „mogą zagrażać” rozwojowi niepełnoletnich, czyli osób, które nie ukończyły 18 lat (art. 10 § 1 k.c. a contrario); zakaz prawny sformuło- wany w tym przepisie dotyczy sytuacji, w których „zagrożenie jest możliwe” (jest prawdopodobne!) i właśnie z tej przyczyny nie obowiązuje bezwzględny zakaz emisji tego typu audycji lub innego przekazu, lecz jedynie zakaz ich emisji w porze określo- nej w tym przepisie. 7 Z kolei, w § 1 ust. 1 pkt 1 - pkt 3 rozporządzenia KRRiT z 1994 r. (wydanego na podstawie upoważnienia wynikającego z art. 18 ustawy o radiofonii i telewizji) sformułowana została ponadto dyrektywa postępowania, która w praktyce służyć po- winna ułatwieniu oraz ujednoliceniu stosowanych w tym zakresie kryteriów ocen, a mianowicie: „nadawcy radiowi i telewizyjni powinni ograniczać emisję programów, które mogą zagrażać psychicznemu, uczuciowemu lub fizycznemu rozwojowi dzieci i młodzieży. Dotyczy to w szczególności audycji: 1) ukazujących brutalność i przemoc, a zwłaszcza zawierających sceny znęcania się, dręczenia lub inne sceny okrutne, 2) zawierających zachowania naruszające normy obyczajowe, zwroty, słowa i gesty wulgarne, 3) drastycznie naruszających obyczajowość poprzez pornografię, prowa- dzących do jedynie przedmiotowego traktowania człowieka, pozbawiających wrażli- wości ludzkiej i uwłaczających jego godności”. Otóż dokonane w rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne należy oceniać w kontekście powyższej, aktualnie obowiązującej regulacji prawnej. I tak, trzeba wziąć pod uwagę to, że charakteryzując rozpowszechniony przez stronę powodową w dniu 10 stycznia 2001 r. o godz. 2000 film amerykański pt. „M.” [...], za co Przewod- niczący KRRiT decyzją [...] z dnia 28 lutego 2001 r. nałożył na Polską Korporację Telewizyjną karę pieniężną w wysokości 100.000 zł, Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdził między innymi, iż: po pierwsze - „nie ulega wątpliwo- ści, iż film zawiera słowa i zwroty wulgarne, grubiańskie, rubaszne, obraźliwe i po- gardliwe (łącznie 122, jak podaje w skarżonej decyzji Przewodniczący KRRiT), a także sceny przemocy.”; po drugie - „prezentowane w filmie sceny przemocy oraz wulgaryzmy mogą być wprawdzie dla części dzieci interesujące, ale w filmie brutalne zachowania nie były nagradzane, więc nie zachęcają do ich stosowania w rzeczywi- stości.”; po trzecie - „zdaniem biegłej film mogą oglądać nieletni powyżej 15 roku ży- cia (sic! - dop.), ale wyłącznie za zgodą i w towarzystwie dorosłych.”; po czwarte - „film był nadany o godz. 2000 , gdy małe dzieci powinny już po dobranocce udawać się na spoczynek”. Jednakże, powyższe ustalenia faktyczne - wbrew podjętemu przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięciu w rozpoznawanej sprawie - jednoznacznie wskazują na to, że w tym wypadku strona powodowa naruszyła zakaz ustawowy sformułowany w art. 18 ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji, skoro: a) amerykański film pt. „M.” [...] „zawierał słowa i zwroty wulgarne, grubiańskie, rubaszne, obraźliwe i pogardliwe (łącznie 122, jak podaje w skarżonej decyzji Przewodniczący KRRiT), a także sceny przemocy”, „prezentowane w filmie sceny przemocy oraz wulgaryzmy 8 mogą być wprawdzie dla części dzieci interesujące”, w związku z czym w opinii bie- głej, film ten „mogą oglądać nieletni powyżej 15 roku życia” i to „wyłącznie za zgodą i w towarzystwie dorosłych” - co wskazuje niedwuznacznie na to, że film ten niewąt- pliwie „mógł zagrażać” fizycznemu, psychicznemu i moralnemu rozwojowi niepełno- letnich; po drugie - pomimo stwierdzenia prawdopodobieństwa, iż film ten „może za- grażać” fizycznemu, psychicznemu i moralnemu rozwojowi niepełnoletnich, jest poza sporem, że film ten „był nadany o godz. 2000 ”; po trzecie - tym samym, postępowanie strony powodowej było w tym wypadku sprzeczne z zakazem ustawowym sformuło- wanym w art. 18 ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji, a dla oceny prawnych konse- kwencji tego faktu nie mogły mieć żadnego znaczenia przytoczone przez Sąd Okrę- gowy w tym kontekście w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku komentarze lub wyja- śnienia zmierzające do wyjaśnienia motywów (lub wręcz usprawiedliwienia) postę- powania strony powodowej. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 k.p.c. orzekł jak w sentencji, zasądzając od strony powodowej na rzecz strony pozwanej koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym na podstawie art. 98 k.p.c. w związku z § 6 pkt 5 i § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwo- ści z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ========================================