Art. 385¹ Kodeksu cywilnego chroni konsumenta przed tzw. niedozwolonymi postanowieniami umownymi, które nie były indywidualnie negocjowane i naruszają jego interesy. Przepis ten wskazuje, że takie postanowienia nie wiążą konsumenta, jeśli ukształtowały jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Wyjątek stanowią postanowienia dotyczące głównych świadczeń stron, takich jak cena czy wynagrodzenie, jeśli zostały sformułowane jasno i jednoznacznie. Oznacza to, że prawo chroni konsumenta przed nieuczciwymi zapisami ukrytymi w umowach, ale respektuje podstawowe warunki transakcji, jeśli są przejrzyste. Przepis nie dotyczy umów, w których postanowienia były przedmiotem indywidualnych uzgodnień między stronami.
Stosowanie art. 385¹ ma miejsce podczas analizy postanowień umów zawieranych z konsumentem, które nie były negocjowane indywidualnie – oznacza to, że konsument nie miał realnego wpływu na ich treść. W szczególności dotyczy to sytuacji, gdy umowa opiera się na wzorcu umownym zaproponowanym przez przedsiębiorcę. Jeżeli takie postanowienie narusza istotne interesy konsumenta i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, nie wiąże ono konsumenta. Jednak pozostałe, niezaskarżone postanowienia umowy pozostają obowiązujące, co umożliwia dalsze wykonywanie umowy z pominięciem niedozwolonych zapisów. Przepis określa też, że ciężar dowodu, iż dane postanowienia zostały indywidualnie uzgodnione, ponosi ta strona, która się na to powołuje.
Na przykład konsument podpisuje umowę o dostawę usług telekomunikacyjnych zawierającą zapis przewidujący bardzo wysokie kary umowne za odstąpienie od umowy. Konsument nie negocjował tego zapisu, który w dodatku jest nieproporcjonalnie uciążliwy i rażąco narusza jego interesy - taki zapis może zostać uznany za niedozwolony i nie wiązać konsumenta. Jednocześnie inne warunki umowy, jak cena abonamentu, jeśli są sformułowane jasno, pozostają wiążące. W efekcie konsument może powołać się na art. 385¹, aby uniknąć skutków niedozwolonych zapisów.
Częstym błędem przy stosowaniu art. 385¹ jest utożsamianie wszystkich postanowień wzorca umowy z niedozwolonymi lub próba unieważniania także jasno określonych warunków głównych świadczeń. Należy pamiętać, że przepis dotyczy jedynie postanowień nieuzgodnionych indywidualnie i tylko tych, które rażąco naruszają interesy konsumenta oraz są sprzeczne z dobrymi obyczajami. Innym nieporozumieniem bywa uznawanie, że ciężar dowodu uzgodnienia indywidualnego spoczywa na konsumencie - wprost przeciwnie, ma to zrobić strona twierdząca, że postanowienie było indywidualnie negocjowane. W każdej sytuacji indywidualnej ocena powinna być dokonana w kontekście konkretnego przypadku i celowości ochrony konsumenta. W razie wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem, aby właściwie ocenić postanowienia umowy i ich skutki prawne.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.