Art. 425.

Artykuł 425 Kodeksu cywilnego reguluje kwestie odpowiedzialności osoby za szkody wyrządzone w stanie, w którym nie może ona świadomie lub swobodnie podejmować decyzji i wyrażać woli. Przepis w § 1 wprost stanowi, że osoba znajdująca się w takim stanie nie ponosi odpowiedzialności za spowodowane przez siebie szkody. Jest to wyraz zasady, że odpowiedzialność cywilna wymaga świadomego zachowania podmiotu, a jej brak wyłącza przesłankę odpowiedzialności. Z kolei § 2 wprowadza wyjątek dotyczący osób, które przez własne działanie, np. spożycie napojów odurzających lub innych podobnych środków, doprowadziły do zakłócenia funkcji psychicznych. Tylko w sytuacji, gdy zakłócenie nie było spowodowane ich winą, mogą uniknąć odpowiedzialności. Ten fragment normy podkreśla rolę własnego zachowania jako przesłanki odpowiedzialności w stanie zaburzenia psychicznego powodowanego używkami.

Przepis znajdzie zastosowanie zawsze w sytuacjach, gdy należy ocenić, czy osoba w stanie ograniczającym świadomość lub wolę może ponosić skutki prawne swoich działań. Dotyczy to na przykład chorób psychicznych, omdleń, czy też stanów po użyciu alkoholu lub substancji psychoaktywnych. Zastosowanie art. 425 KC wymaga ustalenia, czy stan wyłączający lub zakłócający czynności psychiczne był rzeczywiście przyczyną powstania szkody oraz czy osoba znajdowała się w tym stanie bez własnej winy lub z jej powodu. Obowiązek naprawienia szkody może zostać więc przypisany albo wyłączony na podstawie tej oceny.

Wyobraźmy sobie sytuację, w której osoba chore psychicznie, całkowicie zwolniona ze zdolności rozumienia i kontrolowania swojego zachowania, przypadkowo uszkadza cudzą rzecz. W świetle art. 425 § 1 KC nie będzie ona odpowiedzialna za tę szkodę, gdyż działała bez świadomości i możliwości swobodnego działania. Natomiast jeśli ta sama szkoda powstałaby wskutek działania pod wpływem alkoholu, bez pewnej winy osoby np. przez przypadkowe spożycie, można by ją zwolnić z odpowiedzialności na podstawie § 2. Natomiast jeśli osoba celowo upiła się i wyrządziła szkodę, to zgodnie z § 2 art. 425 KC musi ją naprawić, ponieważ stan wyłączający świadomość został wywołany z jej winy.

Często w praktyce dochodzi do błędnego rozumienia zakresu odpowiedzialności wynikającej z art. 425 KC. Niektórzy zakładają, że każda szkoda wyrządzona pod wpływem alkoholu lub środków odurzających jest wyłączona z odpowiedzialności, co nie jest prawdą. Konieczne jest bowiem ustalenie winy za stan zakłócenia czynności psychicznych. Ponadto, normę tę należy rozumieć jako zwalniającą z odpowiedzialności wyłącznie za szkody wyrządzone w czasie stanu wyłączającego świadomość, a nie za całokształt zobowiązań osoby. W indywidualnych sytuacjach, zwłaszcza przy złożonych okolicznościach faktycznych, zalecane jest zasięgnięcie fachowej porady prawnej celem właściwej oceny stanu odpowiedzialności.