Artykuł 996 Kodeksu cywilnego określa zasady zaliczania na zachowek określonych świadczeń, jakie spadkodawca uczynił na rzecz osób uprawnionych do zachowku. W paragrafie pierwszym przepis stanowi, że zapis windykacyjny oraz darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz osoby uprawnionej do zachowku zalicza się na poczet należnego jej zachowku. Dodatkowo, jeśli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, to zalicza się na jego zachowek również zapis windykacyjny i darowiznę, które spadkodawca uczynił na rzecz jego wstępnego – tj. osoby z pokolenia wyżej, np. rodzica. Paragraf drugi rozszerza to zaliczenie na świadczenia od fundacji rodzinnej oraz na mienie przekazane w wyniku rozwiązania fundacji rodzinnej, jeśli są one skierowane na rzecz uprawnionego do zachowku lub, w przypadku dalszego zstępnego, na rzecz jego wstępnego. Reguły te mają na celu uniknięcie nadmiernego pomniejszenia zachowku, zabezpieczając interesy osób uprawnionych do niego przez uwzględnienie różnych form przysporzeń otrzymanych od spadkodawcy lub fundacji rodzinnej.
Przepis ma zastosowanie w sytuacjach dziedziczenia, gdy określeni członkowie rodziny – zwłaszcza zstępni spadkodawcy – mają prawo do zachowku, a spadkodawca dokonał wcześniej rozporządzeń majątkiem poza dziedziczeniem testamentowym w formie zapisów windykacyjnych lub darowizn, a także jeśli udzielił świadczeń z fundacji rodzinnej. Zasada zaliczenia tych świadczeń na poczet zachowku ma przeciwdziałać sytuacjom, w których uprawnieni do zachowku mogliby zostać pominięci lub otrzymać jedynie minimalne świadczenie mimo wcześniejszych przekazów majątkowych. Istotne jest także rozróżnienie w przypadku dalszego zstępnego, który poprzez wliczenie świadczeń na rzecz jego rodzica (wstępnego) ma zapewnioną odpowiednią ochronę prawną swoich praw zachowkowych.
Dla zobrazowania można wyobrazić sobie sytuację, w której spadkodawca obdarował swojego syna określonym majątkiem w drodze darowizny za życia. Syn ten ma z kolei dziecko, które jest jego następcą prawnym i posiada prawo do zachowku po swoim dziadku, jeżeli syn nie dożył otwarcia spadku. Zgodnie z art. 996 KC, darowizna dokonana na rzecz ojca (wstępnego dla dalszego zstępnego) zostaje zaliczona na należny zachowek dziecka, które wchodzi w jego miejsce. W ten sposób unika się sytuacji, gdzie dalszy zstępny otrzymałby mniej, mimo że spadkodawca przekazał majątek jego bliższemu krewnemu, w tym przypadku rodzicowi.
Częstym błędem w stosowaniu art. 996 KC jest nieuwzględnianie w zaliczeniu na zachowek świadczeń przekazanych na rzecz wstępnych dalszych zstępnych. Innym nieporozumieniem bywa pomijanie przy obliczaniu zachowku świadczeń z fundacji rodzinnej, co prowadzi do zaniżenia należnej kwoty. Przepis jest nieraz interpretowany tylko w kontekście darowizn, a nie zapisów windykacyjnych lub świadczeń fundacyjnych, co jest błędne. Należy pamiętać, że wszystkie te przysporzenia łącznie mają być uwzględnione, by właściwie ochronić uprawnionych do zachowku. W sprawach indywidualnych warto zwrócić się do prawnika, który szczegółowo oceni sytuację i właściwie zastosuje art. 996 KC.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.