Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Art. 117.

§ 1.Strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego.

§ 2.Osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

§ 3.Osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje zdolność sądową, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego.

§ 4.Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno, na piśmie lub ustnie do protokołu, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Osoba fizyczna, która nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie tego sądu, może złożyć wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania, który niezwłocznie przesyła ten wniosek sądowi właściwemu.

§ 5.Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Podstawą oddalenia wniosku nie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2026 r. poz.

44)

§ 5¹.Prokurator, w terminie 14 dni od dnia wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów popełnienia przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji w ruchu lądowym określonego w przepisach rozdziału XXI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, którego następstwem jest śmierć człowieka albo ciężki uszczerbek na zdrowiu, lub zarzutów popełnienia z użyciem pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym przestępstwa zabójstwa lub umyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu:

1)składa wniosek o ustanowienie pełnomocnika, będącego adwokatem lub radcą prawnym, do wytoczenia powództwa o rentę przez osoby do tego uprawnione, o których mowa w art. 444 § 2 oraz art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, 1172 i 1508 oraz z 2026 r. poz. 184), jeżeli osoba uprawniona ze względu na wiek, stan zdrowia lub stan majątkowy nie jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich roszczeń lub dochodzenie przez nią tych roszczeń byłoby znacznie utrudnione, a nie ustanowiła będącego adwokatem lub radcą prawnym pełnomocnika z wyboru i nie zachodzi wysokie prawdopodobieństwo istotnego przyczynienia się poszkodowanego lub osoby uprawnionej do zdarzenia, którego dotyczy przedstawiony zarzut;

2)może złożyć wniosek, o którym mowa w pkt 1, w przypadku gdy szczególne okoliczności odnoszące się do osoby uprawnionej, inne niż wskazane w pkt 1, uzasadniają konieczność ochrony jej interesów.

§ 5².Przepis § 5¹ stosuje się odpowiednio, jeżeli wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów popełnienia przestępstwa, o którym mowa w tym przepisie, nie jest możliwe z uwagi na stan zdrowia sprawcy lub z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 5, 6, 8 lub 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 46, 304, 1178, 1420 i 1872 oraz z 2026 r. poz.

187)

§ 5³.We wniosku, o którym mowa w § 5¹, należy określić osobę, na rzecz której ma zostać ustanowiony pełnomocnik, oraz wskazać okoliczności uzasadniające ustanowienie pełnomocnika i wytoczenie powództwa na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

§ 5⁴.Sąd uwzględnia wniosek prokuratora, o którym mowa w § 5¹. Pełnomocnictwo udzielone w tym trybie obejmuje umocowanie jedynie do żądania udzielenia zabezpieczenia w formie miesięcznego świadczenia na zapewnienie środków utrzymania, o którym mowa w art. 753³ § 1, oraz wytoczenia powództwa, na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny na rzecz osoby uprawnionej i uczestnictwa w postępowaniach zainicjowanych żądaniem i powództwem. Ten sam pełnomocnik może być umocowany dla więcej niż jednego uprawnionego.

§ 6.Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego zgłoszony po raz pierwszy w postępowaniu kasacyjnym lub postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sąd przekazuje do rozpoznania sądowi pierwszej instancji, chyba że uzna wniosek za oczywiście uzasadniony.

Wyjaśnienie przepisu

Artykuł 117 Kodeksu postępowania cywilnego ustanawia przepisy dotyczące możliwości ustanowienia adwokata lub radcy prawnego dla stron uczestniczących w postępowaniu sądowym. Zgodnie z tym przepisem, strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych, czy to w całości, czy w części, ma prawo do domagania się, by sąd ustanowił dla niej pełnomocnika w postaci adwokata lub radcy prawnego (§ 1). Dla osób fizycznych, które nie otrzymały zwolnienia z kosztów sądowych, możliwość ubiegania się o ustanowienie pełnomocnika istnieje pod warunkiem złożenia oświadczenia o braku możliwości poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania własnego lub rodziny (§ 2). Analogicznie, osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne zdolne sądowo, jeżeli nie zostały zwolnione z kosztów, mogą ubiegać się o pełnomocnika, jeśli wykażą brak wystarczających środków finansowych na pokrycie tych kosztów (§ 3). Wniosek o ustanowienie pełnomocnika może być zgłoszony wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów bądź oddzielnie, na piśmie lub ustnie do protokołu – w sądzie właściwym rzeczowo lub miejscowo, a gdy strona fizyczna nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie tego sądu, może wniosek składać w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania, który przekazuje go właściwemu sądowi (§ 4). Sąd bierze pod uwagę tak zgłoszony wniosek i uwzględnia go, jeżeli uzna, że udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest konieczny. Jednocześnie nie może oddalić wniosku z powodu korzystania przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub poradnictwa (§ 5). Przepis zawiera również szczególne regulacje dotyczące prokuratora, który może składać wniosek o ustanowienie pełnomocnika do prowadzenia powództwa o rentę w określonych sprawach dotyczących wypadków komunikacyjnych ze skutkiem śmiertelnym lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu (§ 5¹-5⁴). Wreszcie, gdy wniosek o ustanowienie pełnomocnika jest zgłaszany po raz pierwszy w postępowaniu kasacyjnym lub ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem, sąd przekazuje go do rozpoznania sądowi pierwszej instancji, chyba że uzna wniosek za oczywiście zasadny (§ 6). Przepis ten ma zastosowanie zawsze, gdy strona uczestnicząca w postępowaniu nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów lub potrzebuje profesjonalnej pomocy pełnomocnika. Zastosowanie tego artykułu widzimy np. wtedy, gdy osoba uboga ekonomicznie ubiega się o ustanowienie pełnomocnika w sprawie rozwodowej, składając odpowiednie oświadczenie o stanie majątkowym, a sąd uznaje, że pomoc takiego pełnomocnika jest niezbędna. Należy jednak pamiętać, że nie każdy wniosek o ustanowienie pełnomocnika musi zostać uwzględniony; decyzję podejmuje sąd, oceniając potrzebę udziału profesjonalnego pełnomocnika. Do częstych nieporozumień należy mylenie zwolnienia z kosztów sądowych i prawa do ustanowienia pełnomocnika, a także błędne rozumienie konieczności wykazania braku środków do pokrycia wynagrodzenia pełnomocnika przez osoby niezwolnione z kosztów. W praktyce zdarza się też, że wniosek o ustanowienie pełnomocnika jest składany w niewłaściwym sądzie lub w niewłaściwym terminie, co może skutkować odmową. W sprawach indywidualnych, zwłaszcza złożonych lub budzących wątpliwości, warto zasięgnąć porady prawnika, który pomoże prawidłowo przygotować wniosek i przedstawić argumenty uzasadniające ustanowienie pełnomocnika.

To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kto może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego na koszt sądu?

Strona zwolniona od kosztów sądowych w całości lub części oraz osoby niezwolnione, które wykażą brak możliwości pokrycia kosztów bez uszczerbku dla utrzymania.

Jak można złożyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika?

Wniosek można złożyć na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie właściwym rzeczowo lub miejscowo.

Czy korzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej wyklucza ustanowienie pełnomocnika?

Nie, sąd nie może oddalić wniosku z powodu korzystania z nieodpłatnej pomocy prawnej lub poradnictwa obywatelskiego.

Co się dzieje z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika zgłoszonym w postępowaniu kasacyjnym?

Sąd przekazuje taki wniosek do rozpoznania sądowi pierwszej instancji, chyba że wniosek jest oczywiście uzasadniony.

Czy prokurator może wnioskować o ustanowienie pełnomocnika w imieniu poszkodowanych?

Tak, w określonych sprawach dotyczących poważnych przestępstw w ruchu lądowym, prokurator może złożyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika.

Orzeczenia do tego artykułu

Wyroki i postanowienia sądów, które powołują ten przepis.

Obserwuj zmiany tego artykułu

Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.

Co oznacza ten artykuł?

Skorzystaj z naszego asystenta AI, który wyjaśni Ci ten przepis prostym językiem.

Zapytaj AI

← Wróć do pełnej ustawy