Art. 290 Kodeksu postępowania cywilnego (KPC) określa zasady związane z wykorzystywaniem opinii instytutów naukowych lub naukowo-badawczych w postępowaniu sądowym. Przepis ten pozwala sądowi na zażądanie opinii, która może mieć formę pisemną lub ustną, oraz na żądanie wyjaśnień lub dodatkowych opinii od tego samego albo innego instytutu. W opinii musi znaleźć się wskazanie osób, które ją sporządziły, co zwiększa przejrzystość i odpowiedzialność za wydany dokument. Sąd może również nakazać uzupełnienie lub wyjaśnienie opinii, a jeżeli była ona sporządzona przez instytut, to ustne uzupełnienia czy dodatkowe opinie składa osoba wyznaczona przez ten instytut. Co więcej, sąd ma również prawo wezwania na rozprawę samych autorów opinii w celu osobistego wyjaśnienia sporządzonych analiz. Przepis przewiduje także możliwość wyłączenia osoby wyznaczonej przez instytut do sporządzenia opinii na wniosek strony, stosując odpowiednio przepisy dotyczące wyłączenia sędziego, co ma na celu zapewnienie bezstronności i rzetelności procesu dowodowego.
Przepis ma zastosowanie w postępowaniu cywilnym, szczególnie w sytuacjach, gdy sąd potrzebuje specjalistycznej wiedzy naukowej lub technicznej, aby prawidłowo rozstrzygnąć daną sprawę. Może to być np. sprawa dotycząca kwestii medycznych, technicznych, czy innych zagadnień, które wykraczają poza kompetencje typowego sędziego. Użycie opinii takiego instytutu jest formą dowodu specjalistycznego uzupełniającego materiał dowodowy w sprawie.
Przykładowo w sprawie o odszkodowanie za uszkodzenie mienia wskutek awarii technicznej, sąd może zażądać opinii instytutu naukowo-badawczego, który dokładnie wyjaśni przyczyny awarii i skalę szkody. Instytut ten przedstawi opinię na piśmie, wskazując osób odpowiedzialnych za jej sporządzenie, a w razie potrzeby uzupełni ją ustnie podczas rozprawy. Strony mogą żądać wyłączenia poszczególnych ekspertów, jeśli mają wątpliwości co do ich bezstronności.
Częstymi nieporozumieniami związanymi z art. 290 KPC są nadmierne oczekiwania co do natychmiastowości wydania opinii lub nieprawidłowe interpretowanie roli instytutów jako bezwzględnych ekspertów obligatoryjnych dla sądu. Ponadto strony czasem mylnie rozumieją, że opinia instytutu zastępuje inne dowody, podczas gdy stanowi ona jedynie element materiału dowodowego. Kolejnym błędem może być nieuzasadnione odrzucenie opinii lub ignorowanie możliwości żądania uzupełnienia opinii przez sąd. Wreszcie, kwestia wyłączenia osoby opiniującej wymaga zachowania procedury przewidzianej w art. 281 KPC, co jest czasem pomijane.
W razie indywidualnych wątpliwości co do zastosowania art. 290 KPC w konkretnej sprawie, warto skonsultować się z prawnikiem, który pomoże właściwie ocenić zasady i skutki żądania bądź uzupełniania opinii instytutu naukowego.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.