Co dokładnie stanowi przepis
Art. 183 KPK przyznaje świadkowi możliwość uchylenia się od odpowiedzi na konkretne pytanie. Warunkiem jest to, aby udzielenie tej odpowiedzi mogło narazić świadka albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Przepis nie mówi o uchyleniu się od całego przesłuchania, lecz o odpowiedzi na pytanie, z którym wiąże się wskazane ryzyko. W § 2 odrębnie przewidziano, że świadek może żądać przesłuchania na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeżeli treść jego zeznań mogłaby narazić na hańbę jego albo osobę dla niego najbliższą.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Regulacja z § 1 ma zastosowanie, gdy odpowiedź świadka może prowadzić do narażenia wskazanych osób na odpowiedzialność za czyn opisany w tym przepisie. Użycie przez ustawę słów „mogłoby narazić” wskazuje, że przepis odnosi się do możliwego skutku udzielenia odpowiedzi. Ochrona obejmuje zarówno ryzyko odpowiedzialności za przestępstwo, jak i za przestępstwo skarbowe. Z kolei § 2 dotyczy sytuacji na rozprawie i wiąże żądanie wyłączenia jawności z możliwością narażenia na hańbę świadka lub osoby dla niego najbliższej.
Przykład codziennego zastosowania
Podczas rozprawy świadek zostaje zapytany o to, czy pomagał osobie dla niego najbliższej w zachowaniu mogącym stanowić przestępstwo skarbowe. Jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka albo tę osobę na odpowiedzialność, świadek może powołać się na art. 183 § 1 KPK i uchylić się od odpowiedzi na to pytanie. W innej sytuacji treść zeznań może nie dotyczyć odpowiedzialności karnej, lecz mogłaby narazić świadka lub osobę najbliższą na hańbę. Wówczas art. 183 § 2 KPK pozwala świadkowi żądać przesłuchania na rozprawie z wyłączeniem jawności.
Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu
Art. 183 § 1 KPK nie ustanawia wprost prawa do nieudzielania odpowiedzi na każde pytanie podczas przesłuchania. Podstawą uchylenia się od odpowiedzi jest wyłącznie możliwość narażenia świadka lub osoby najbliższej na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Należy też odróżniać tę sytuację od § 2, który dotyczy żądania przesłuchania bez jawności z uwagi na możliwość narażenia na hańbę, a nie uchylenia się od odpowiedzi. Sam art. 183 KPK nie określa szczegółowego sposobu rozpoznania takiego żądania ani nie przesądza o odpowiedzialności konkretnej osoby. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
