PrawMi

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.

Art. 40.

Aktualizacja: 19 sierpnia 2026

  • Treść przepisu
  • Wyjaśnienie
  • Orzecznictwo

§ 1.Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:

1)sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio;

2)jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób;

3)jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli;

4)był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły;

5)brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze;

6)brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie;

7)brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone;

8)(uchylony)

9)brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw;

10)prowadził mediację.

§ 2.Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

§ 3.Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi.

Ten przepis w Twojej sprawie

Odpowiedź z cytowanymi przepisami i sygnaturami orzeczeń, bez zakładania konta.

Częste pytania:

Orzecznictwo do tego przepisu

Wyroki i postanowienia, w których sąd powołał ten przepis.

II Ko 181/15Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu

Wyłączenie sędziego z powodu znajomości z adwokatem

Fragment uzasadnienia

… w niniejszej sprawie nie mogą jedynie orzekać Sędzia Sądu Rejonowego G. W. , który został wyłączony od jej rozpoznania oraz Sędzia K. P. , która jest wyłączona z mocy prawa ( art. 40 § 1 pkt 9 kpk ), gdyż brała ona udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw. Mając na uwadze wszystkie naprowadzone wyżej okoliczności Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.
  • wyłączenie sędziego
Czytaj orzeczenie
II Ka 241/13Sąd Okręgowy w Siedlcach

Kradzież z włamaniem i recydywa – wyrok SO w Siedlcach

Fragment uzasadnienia

… zaskarżył wyrok w całości zarzucając rażące naruszenie przepisów prawa procesowego stanowiące bezwzględną przesłankę z art. 439§1 pkt 1 kpk , a mianowicie naruszenie przepisów art. 40§1 pkt 5 kpk polegające na tym, że w wyroku brał udział sędzia, który z mocy prawa winien być wyłączony od orzekania w jego sprawie, albowiem w postępowaniu przygotowawczym orzekał w przedmiocie przedłużenia tymczasowego aresztowania…
  • bezwzględny powód odwoławczy
Czytaj orzeczenie
II AKa 181/12Sąd Apelacyjny w Warszawie

Wyłączenie sędziego po uchylonym umorzeniu – SA Warszawa

Fragment uzasadnienia

… rozpoznania okazał się zasadny. W sprawie niniejszej wystąpiła jedna z tzw. bezwzględnych przyczyn odwoławczych określona w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k. , co powoduje, że zaskarżony wyrok bez względu na granice zaskarżenia i podniesione zarzuty oraz niezależnie od wpływu uchybienia na treść orzeczenia musiał zostać uchylony. Tzw. subsydiarny akt oskarżenia w sprawie niniejszej wpłynął do Sądu I…
  • skład sądu
  • wyłączenie sędziego
Czytaj orzeczenie
II KZ 6/16Wydział II

Odmowa przyjęcia kasacji bez adwokata lub radcy prawnego - SN 2016

Fragment uzasadnienia

… 2014 r., którym uchylono zaskarżony wyrok Sądu I instancji wydany w sprawie J. M. z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Okoliczność ta nie stanowi w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 6 - 9 k.p.k. podstawy do wyłączenia tego sędziego z czynności okołokasacyjnych, albowiem osobista kasacja wywiedziona przez oskarżyciela posiłkowego dotyczy wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 11 sierpnia 2015 r., wydanego w postępowaniu…
Czytaj orzeczenie

Wyświetlone orzeczenia: 4

PrawMi zestawi linię orzeczniczą do art. 40: co sądy przyjmują zgodnie, a w czym się różnią.

Podsumuj orzecznictwo

Wyjaśnienie przepisu

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 40 KPK określa sytuacje, w których sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie z mocy prawa. Oznacza to, że wskazane w przepisie okoliczności ustawowe nie pozwalają temu sędziemu orzekać w danej sprawie. Przepis obejmuje między innymi sytuację, gdy sprawa dotyczy bezpośrednio sędziego albo gdy łączą go określone więzi ze stroną, pokrzywdzonym lub osobami ich reprezentującymi. Wyłączenie następuje także wtedy, gdy sędzia był świadkiem czynu, występował jako biegły, prowadził mediację albo wcześniej brał udział w tej samej sprawie w innej roli procesowej. Art. 40 KPK zakazuje również orzekania w sprawie dotyczącej kontroli orzeczenia, w którego wydaniu sędzia już uczestniczył, w tym przy wznowieniu postępowania, kasacji i skardze nadzwyczajnej.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 40 KPK ma zastosowanie, gdy występuje jedna z konkretnych podstaw wymienionych w jego treści. Dotyczy to relacji rodzinnych i osobistych sędziego z osobami wskazanymi w przepisie, takich jak małżonek, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, krewny, powinowaty, osoba przysposobiona, objęta opieką lub kuratelą. Przepis obejmuje także wcześniejszy udział sędziego w tej samej sprawie jako prokuratora, obrońcy, pełnomocnika, przedstawiciela ustawowego strony albo prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Podstawą wyłączenia może być również udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, wydanie zaskarżonego zarządzenia, udział w wydaniu orzeczenia uchylonego albo orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw. Zgodnie z § 2 powody wyłączenia wynikające z małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli pozostają aktualne także po ustaniu takiej więzi.

Przykład zastosowania

Sędzia prowadził wcześniej postępowanie przygotowawcze w sprawie dotyczącej określonego czynu. Następnie ta sama sprawa trafia do sądu, w którym sędzia miałby brać udział w wydaniu orzeczenia. Art. 40 § 1 pkt 5 KPK wskazuje, że sędzia, który prowadził postępowanie przygotowawcze, jest z mocy prawa wyłączony od udziału w tej sprawie. Nie ma znaczenia, czy wcześniejsza rola sędziego zakończyła się przed rozpoczęciem postępowania sądowego, ponieważ przepis wiąże wyłączenie z samym wcześniejszym udziałem w tej samej sprawie.

Częste nieporozumienia lub błędy

Wyłączenie z mocy prawa na podstawie Art. 40 KPK nie zależy od osobistego przekonania sędziego o jego bezstronności. Istotne jest wystąpienie jednej z podstaw wskazanych w przepisie, a nie ocena, czy sędzia faktycznie zamierza zachować obiektywizm. Błędem byłoby także uznanie, że rozwód, zakończenie wspólnego pożycia albo ustanie opieki automatycznie usuwa przyczynę wyłączenia, ponieważ § 2 wyraźnie utrzymuje te powody. Uchylenie pkt 8 nie oznacza, że należy zastępować go własną, niewymienioną w ustawie przesłanką wyłączenia. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić znaczenie konkretnych okoliczności procesowych.

To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy sędzia jest wyłączony z mocy prawa?

Sędzia jest wyłączony, gdy zachodzi jedna z okoliczności wskazanych w Art. 40 KPK, na przykład określona więź osobista ze stroną lub wcześniejszy udział w tej samej sprawie.

Czy sędzia może rozpoznać kasację od orzeczenia, które sam wydał?

Nie. Art. 40 § 3 KPK stanowi, że sędzia uczestniczący w wydaniu orzeczenia zaskarżonego w trybie kasacji nie może orzekać co do tej kasacji.

Czy rozwód usuwa podstawę wyłączenia sędziego?

Nie zawsze. Art. 40 § 2 KPK przewiduje, że powody wyłączenia trwają mimo ustania małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Czy sędzia, który był prokuratorem w tej sprawie, może później orzekać?

Nie. Art. 40 § 1 pkt 5 KPK wyłącza sędziego, który w tej samej sprawie brał udział jako prokurator lub wykonywał inne wskazane funkcje procesowe.

Czy mediator może później być sędzią w tej samej sprawie?

Nie. Prowadzenie mediacji zostało wprost wskazane w Art. 40 § 1 pkt 10 KPK jako podstawa wyłączenia sędziego od udziału w sprawie.

Obserwuj zmiany tego artykułu

Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.

Potrzebujesz analizy tego przepisu w konkretnej sprawie?

Odpowiedź z powołaniem przepisów i sygnatur orzeczeń, każdą pozycję sprawdzisz w źródle.

Zapytaj o art. 40
← Wróć do pełnej ustawy