PrawMi

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.

Art. 42.

Aktualizacja: 19 sierpnia 2026

  • Treść przepisu
  • Wyjaśnienie
  • Orzecznictwo

§ 1.Wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony.

§ 2.Jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40, wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia.

§ 3.Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41, może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie. Wniosek rozpoznaje się niezwłocznie. Z chwilą wyłączenia sędziego czynności procesowe dokonane z jego udziałem po złożeniu wniosku stają się bezskuteczne.

§ 4.Poza wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu.

Ten przepis w Twojej sprawie

Odpowiedź z cytowanymi przepisami i sygnaturami orzeczeń, bez zakładania konta.

Częste pytania:

Orzecznictwo do tego przepisu

Wyroki i postanowienia, w których sąd powołał ten przepis.

II Ko 168/15Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu

Wyłączenie sędziów i wybór sądu dla oskarżonego – 2015

Fragment uzasadnienia

… 212 § 1 k.k. w przedmiocie wniosków sędziów Sądu Rejonowego w Tarnobrzegu o wyłączenie od udziału w sprawie II K 311/15 na podstawie, art. 41 § 1 k.p.k. , art. 42 § 4 k.p.k. i art. 43 k.p.k. p o s t a n o w i ł: I. uwzględnić wnioski i wyłączyć od rozpoznania sprawy sygn. akt II K 311/15 wszystkich sędziów orzekających w Sądzie Rejonowym w Tarnobrzegu w osobach: SSR K. F. , SSR M. C. SSR S. R. , SSR W. C. , SSR T. L. , SSR…
  • wyłączenie sędziego
Czytaj orzeczenie
II Ko 181/15Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu

Wyłączenie sędziego z powodu znajomości z adwokatem

Fragment uzasadnienia

… zdaniem Sądu Okręgowego aby w stosunku do sędziów orzekających w/wymienionym Sądzie występowały przesłanki do ich wyłączenia od rozpoznania sprawy II W 47/15 wskazane w art. 42 § 1 k.p.k. w zw. z art. 41 § 1 k.p.k. W tym miejscu należy zaakcentować, że sam fakt, iż w ramach wykonywanych czynności zawodowych niejednokrotnie dochodzi do kontaktów służbowych i zawodowych pomiędzy adwokatami oraz pracownikami wymiaru…
  • wyłączenie sędziego
Czytaj orzeczenie
II AKo 65/12Sąd Apelacyjny w Warszawie

Wyłączenie wszystkich sędziów sądu – decyzja SA w Warszawie

Fragment uzasadnienia

… Warszawa – Praga w Warszawie i sędziów Sądu Okręgowego w Warszawie od orzekania w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziego A. K. na podstawie art. art. 42 § 4 k.p.k. a contrario p o s t a n a w i a: I. pozostawić bez rozpoznania wniosek oskarżonego P. S. i jego obrońcy o wyłączenie wszystkich sędziów Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie i sędziów Sądu Okręgowego w Warszawie od orzekania w przedmiocie wniosku o…
  • skład sądu
Czytaj orzeczenie
V KK 96/15Wydział V

Uchylenie wyroku w sprawie skazania bez rozprawy - wyrok SN 2015

Fragment uzasadnienia

… oraz art. 178a § 1 i 4 k.k. i art. 244 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i wydaniu wyroku zgodnego z tym wnioskiem, skutkującego rażącym naruszeniem przepisu prawa materialnego – art. 42 § 2 k.k. – w wyniku zaniechania orzeczenia obligatoryjnego wobec sprawcy przestępstwa z art. 178a § 1 i 4 k.k. środka karnego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego…
Czytaj orzeczenie

Wyświetlone orzeczenia: 4

PrawMi zestawi linię orzeczniczą do art. 42: co sądy przyjmują zgodnie, a w czym się różnią.

Podsumuj orzecznictwo

Wyjaśnienie przepisu

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 42 KPK określa tryb wyłączenia sędziego od udziału w sprawie karnej. Zgodnie z § 1 wyłączenie może nastąpić na żądanie samego sędziego, z urzędu albo na wniosek strony. § 2 dotyczy sytuacji, w której sędzia uznaje, że zachodzi wobec niego przyczyna wyłączenia z mocy art. 40 KPK. W takim przypadku wyłącza się sam, składając pisemne oświadczenie do akt sprawy, a jego miejsce zajmuje inny sędzia. § 3 reguluje wniosek o wyłączenie oparty na art. 41 KPK, natomiast § 4 wskazuje, który sąd rozstrzyga o wyłączeniu poza przypadkiem samowyłączenia przewidzianym w § 2.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 42 KPK ma zastosowanie wtedy, gdy pojawia się kwestia, czy konkretny sędzia powinien dalej uczestniczyć w rozpoznawaniu sprawy. Przepis przewiduje trzy źródła wszczęcia tej procedury: inicjatywę sędziego, działanie sądu z urzędu oraz wniosek strony. Jeżeli sędzia stwierdzi przyczynę wyłączenia z mocy art. 40 KPK, składa oświadczenie na piśmie do akt i nie jest potrzebne odrębne orzeczenie sądu w tej kwestii. W pozostałych przypadkach o wyłączeniu decyduje sąd, przed którym postępowanie się toczy. Sędzia, którego dotyczy wyłączenie, nie może uczestniczyć w składzie rozpoznającym tę kwestię. Gdy nie da się utworzyć takiego składu, rozstrzygnięcie podejmuje sąd wyższego rzędu.

3. Konkretny, codzienny przykład zastosowania

W sprawie karnej strona składa wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 KPK. Sędzia, którego dotyczy wniosek, może złożyć do akt pisemne oświadczenie odnoszące się do tej kwestii. Wniosek powinien zostać rozpoznany niezwłocznie przez właściwy sąd, bez udziału tego sędziego w składzie rozstrzygającym. Jeżeli sędzia zostanie wyłączony, czynności procesowe dokonane z jego udziałem po złożeniu wniosku stają się bezskuteczne z chwilą wyłączenia.

4. Częste nieporozumienia lub błędy przy stosowaniu przepisu

Nie każdy przypadek wyłączenia wymaga takiej samej procedury. Art. 42 § 2 KPK przewiduje samowyłączenie sędziego, gdy uznaje on istnienie przyczyny wyłączenia z mocy art. 40 KPK, podczas gdy poza tym przypadkiem rozstrzyga sąd. Błędem byłoby również uznanie, że sędzia objęty wnioskiem może współdecydować o własnym wyłączeniu, ponieważ § 4 wyraźnie tego zabrania. Bezskuteczność czynności, o której mowa w § 3, dotyczy czynności dokonanych z udziałem wyłączonego sędziego po złożeniu wniosku, a jej skutek następuje z chwilą wyłączenia. Przepis nakazuje niezwłoczne rozpoznanie wniosku, ale nie wskazuje konkretnego terminu wyrażonego w dniach.

W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem.

To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Kto może żądać wyłączenia sędziego?

Art. 42 § 1 KPK wskazuje, że wyłączenie może nastąpić na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony.

Czy sędzia może sam się wyłączyć?

Tak. Jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączenia z mocy art. 40 KPK, składa pisemne oświadczenie do akt sprawy.

Kto rozpoznaje wniosek o wyłączenie sędziego?

Co do zasady rozpoznaje go sąd, przed którym toczy się postępowanie. Sędzia, którego dotyczy wniosek, nie może brać udziału w tym składzie.

Jak szybko rozpoznaje się wniosek o wyłączenie?

Wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41 KPK rozpoznaje się niezwłocznie. Przepis nie wskazuje jednak konkretnej liczby dni na rozpoznanie.

Co dzieje się z czynnościami po wyłączeniu sędziego?

Po wyłączeniu sędziego bezskuteczne stają się czynności procesowe dokonane z jego udziałem po złożeniu wniosku. Skutek ten następuje z chwilą wyłączenia sędziego.

Obserwuj zmiany tego artykułu

Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.

Potrzebujesz analizy tego przepisu w konkretnej sprawie?

Odpowiedź z powołaniem przepisów i sygnatur orzeczeń, każdą pozycję sprawdzisz w źródle.

Zapytaj o art. 42
← Wróć do pełnej ustawy