Art. 90.

Art. 90 Kodeksu postępowania karnego reguluje udział organizacji społecznych w postępowaniu sądowym. Zgodnie z tym przepisem organizacja społeczna może zgłosić swój udział, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka. Zgłoszenie musi wskazywać chroniony interes oraz przedstawiciela organizacji. Do zgłoszenia dołącza się odpis statutu lub innego dokumentu regulującego działalność organizacji, a przedstawiciel przedkłada sądowi pisemne upoważnienie. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej do występowania w sprawie, jeżeli przynajmniej jedna ze stron wyrazi na to zgodę. Strona może w każdym czasie cofnąć wyrażoną zgodę. W wypadku braku zgody choćby jednej ze stron sąd wyłącza tego przedstawiciela od udziału w sprawie, chyba że jego udział leży w interesie wymiaru sprawiedliwości. Sąd dopuszcza przedstawiciela również pomimo braku zgody stron, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości. Sąd odmawia dopuszczenia, jeżeli stwierdzi, że wskazany interes nie jest objęty zadaniami statutowymi organizacji lub nie jest związany z rozpoznawaną sprawą. Ponadto sąd może ograniczyć liczbę przedstawicieli organizacji społecznych występujących w sprawie, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Przepis ten ma zastosowanie w toku postępowania sądowego, a więc po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu. Organizacja społeczna może zgłosić udział dopiero wtedy, gdy jej cele statutowe obejmują ochronę interesu, który ma być chroniony w sprawie. Interes ten musi być jednocześnie związany z przedmiotem postępowania. Zgłoszenia można dokonać na piśmie, wskazując konkretny interes społeczny lub indywidualny oraz osobę przedstawiciela. Sąd bada, czy wskazany interes rzeczywiście mieści się w zadaniach statutowych organizacji oraz czy istnieje związek z rozpoznawaną sprawą. Dopuszczenie przedstawiciela wymaga co do zasady zgody strony, jednak w interesie wymiaru sprawiedliwości sąd może działać bez tej zgody. W praktyce przepis ten stosuje się na przykład w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom człowieka, gdzie organizacje pozarządowe monitorują przebieg procesu. Przykładowo, w sprawie o znęcanie się nad rodziną organizacja zajmująca się prawami ofiar przemocy może zgłosić udział, wskazując interes indywidualny pokrzywdzonej oraz interes społeczny w zapobieganiu przemocy domowej. Organizacja przedkłada statut, z którego wynika, że ochrona ofiar przemocy należy do jej zadań, oraz upoważnienie dla swojego przedstawiciela. Jeśli pokrzywdzona wyrazi zgodę, sąd może dopuścić przedstawiciela do udziału w rozprawie. Gdyby oskarżony nie wyraził zgody, sąd mógłby mimo to dopuścić organizację, uznając, że jej udział leży w interesie wymiaru sprawiedliwości, na przykład ze względu na wagę sprawy i potrzebę ochrony praw ofiary. Częstym nieporozumieniem jest przekonanie, że organizacja społeczna może automatycznie uczestniczyć w procesie karnym bez zgody stron. Tymczasem zgoda strony jest zasadą, a jej brak wymaga od sądu podjęcia decyzji o dopuszczeniu w interesie wymiaru sprawiedliwości. Innym błędem jest utożsamianie przedstawiciela organizacji ze stroną postępowania - przedstawiciel nie ma takich samych uprawnień jak oskarżyciel czy oskarżony. Organizacja społeczna nie staje się stroną, lecz uczestnikiem postępowania o ograniczonych kompetencjach. Należy także pamiętać, że zgoda strony może być cofnięta w każdym czasie, co skutkuje wyłączeniem przedstawiciela, chyba że sąd postanowi inaczej. Sąd może ograniczyć liczbę przedstawicieli, wzywając strony do wskazania nie więcej niż dwóch, a w razie niewskazania uznaje się to za cofnięcie zgody. W każdej indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić możliwość i celowość udziału organizacji społecznej w postępowaniu.