III RN 65/99

Wyrok z dnia 14 września 1999 r. III RN 65/99 Przepis art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiąza- niach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) nie dawał podstaw do przyznania podatnikowi oprocentowania od niesłusznie wyegzekwowanych i zwróconych mu odsetek oraz kosztów postępowania eg- zekucyjnego. Przewodniczący: SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski, NSA Bogusław Gruszczyński (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 września 1999 r. sprawy ze skargi „F.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. na decyzję Izby Skarbowej w T. z dnia 28 lutego 1997 r. [...] w przedmiocie oprocentowania nadpłaty, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Adminis- tracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Gdańsku z dnia 4 września 1998 r. [...] o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 13 września 1996 r. Izba Skarbowa w T. uchyliła decyzję [...] Urzędu Skarbowego w tym samym mieście z dnia 30 kwietnia 1996 r. i umorzyła postępowanie w sprawie określenia podatku dochodowego od osób prawnych Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „F.”. W dniach 19 i 24 września 1996 r. organ pierwszej instancji zwrócił Spółce wyegzekwowane w toku postępowania pie- niądze, zarachowane na zaległość podatkową, odsetki i koszty egzekucyjne. Dnia 10 października 1996 r. Spółka zażądała zapłaty odsetek od zwróconej kwoty. Oświad- czyła, że zwróconą kwotę zaliczyła w części na odsetki, a w części na świadczenie główne. Decyzją z dnia 12 listopada 1996 r. Pierwszy Urząd Skarbowy w T. określił odsetki w kwocie 1579,40 zł, naliczając je wyłącznie od zwróconej należności głów- 2 nej. Odmówił natomiast oprocentowania kwoty zarachowanej na pokrycie odsetek za zwłokę oraz kwoty pobranej na poczet kosztów egzekucyjnych. Izba Skarbowa w T. – rozpatrująca sprawę w wyniku odwołania Spółki – po- dzieliła co do zasady powyższe stanowisko, korygując jedynie wysokość odsetek w wyniku przyjęcia, że dniem powstania nadpłaty był dzień obciążenia rachunku ban- kowego podatnika. Skargę Spółki od decyzji Izby Skarbowej oddalił Naczelny Sąd Administracyj- ny w Warszawie-Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 4 września 1998 r. W uzasadnieniu zaakceptował stanowisko organów podatkowych, że art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) nie dopuszcza możliwości objęcia pojęciem „nadpłaty” nie zwróconych w terminie odsetek od nadpłat oraz kosztów egzekucyj- nych. Sąd uznał za niedopuszczalne zastosowanie w drodze analogii przepisów Ko- deksu cywilnego, gdyż regulują one stosunki cywilnoprawne i wobec braku wyraźne- go przepisu ustawy nie mogą stanowić materialnoprawnej podstawy decyzji adminis- tracyjnej. Sąd odmówił również wykładni art. 64 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm.), o co wnosiła Izba Skarbowa w odpowiedzi na skargę. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w związku z art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych. Minister Sprawiedliwości zauważył, że art. 173 § 1 KPA, stanowiący, iż wnie- sienie odwołania od decyzji organu podatkowego nie wstrzymuje jej wykonania, miał charakter wyjątku od reguły, w związku z czym organ podatkowy, korzystając z moż- liwości jego zastosowania, powinien liczyć się z konsekwencjami niezgodnego z prawem działania. Autor rewizji nadzwyczajnej dodał również, że - zgodnie z wyro- kiem Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1998 r. (III RN 27/98) - nieostateczna decyzja podatkowa może być wprawdzie podstawą do wszczęcia i prowadzenia postępowa- nia egzekucyjnego, jednakże ryzyko prawidłowości tego postępowania nie może obciążać obywatela lub innego podmiotu, wobec którego bezpodstawnie wszczęto egzekucję. Zdaniem Ministra, przemawia za tym także art. 77 ust. 1 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Wskazując na brak samoistnego charakteru odsetek i kosztów egzekucyjnych, 3 Minister Sprawiedliwości postawił tezę, że w skład nadpłaty wchodzą nie tylko podat- ki, ale i związane z nimi odsetki. Według słownika języka polskiego nadpłata oznacza bowiem „wpłacenie sumy większej, niż się należy”. Skoro egzekwowano podatki z odsetkami, a następnie zwrócono całość, to pojęciem nadpłaty podlegającej opro- centowaniu, objęte są również odsetki. Przechodząc do kosztów egzekucyjnych autor rewizji nadzwyczajnej podkreś- lił, że zasady, iż koszty egzekucyjne obciążają zobowiązanego, nie stosuje się, gdy koszty te zostały spowodowane niezgodnym z prawem wszczęciem lub prowadze- niem postępowania egzekucyjnego (art. 64 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyj- nym w administracji). Kosztów egzekucji nie można zaliczyć do podatków, ale obo- wiązek ich zwrotu – według rewizji nadzwyczajnej – należy wiązać ze zwrotem po- datku. Art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. gwarantuje każdemu prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. W razie wątpliwości interpretacyjnych przepisy należy tłumaczyć zgodnie z Konstytucją. W przekonaniu Ministra Sprawiedliwości, oprocentowanie zwróconych kosztów egzekucyjnych do- prowadzi do zgodności z normami, zasadami i wartościami ustanowionymi w Kons- tytucji, w tym z zasadą zaufania obywateli do Państwa, która jest składnikiem demo- kratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji). W końcowej części rewizji nadzwyczajnej jej autor zwrócił uwagę na problem sposobu zaliczania przez podatnika zwróconych mu kwot podatku, odsetek i kosztów egzekucyjnych. Przywołując pogląd Sądu Najwyższego zawarty w uchwale z dnia 21 marca 1996 r. (III AZP 39/95, OSNAPiUS 1996 nr 19, poz. 280), że nadpłata podatku jest nienależnym świadczeniem majątkowym o charakterze cywilnoprawnym, do któ- rego podatnik nie był zobowiązany (art. 410 § 2 KC), Minister Sprawiedliwości wyraził zapatrywanie, że podatnik może potraktować zwróconą kwotę stosownie do przepisu art. 451 KC. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Zacytowana w niej teza, zawarta w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1998 r. (III RN 27/98), że organ podatkowy wszczynając i prowadząc egzekucję na podstawie nieostatecznej decyzji administracyjnej (art. 173 KPA), po- 4 nosi ryzyko następczej wadliwości tej decyzji, została wyprowadzona z art. 262 § 1 pkt 1 KPA i dotyczyła wykładni art. 64 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o pos- tępowaniu egzekucyjnym w administracji (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r., Nr 36, poz. 161 ze zm.). Nie można jej odnieść do art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), gdyż regulowana w tym przepisie kwestia nadpłat i ich oprocentowania jest zupełnie inną materią, niż poruszone w art. 262 § 1 pkt 1 KPA zagadnienie kosztów postępowania administracyjnego. Zarzutu rażącego naruszenia powołanego wyżej art. 29 ust. 1 i 3 ustawy o zo- bowiązaniach podatkowych nie może również uzasadniać twierdzenie, jakoby w skład nadpłaty wchodziły nie tylko podatki, ale i związane z nimi odsetki. Twierdzenie to Minister Sprawiedliwości oparł na definicji „nadpłaty” zamieszczonej w słowniku języka polskiego, zapominając jednak, że posługiwanie się tego typu słownikami nie jest dopuszczalne w sytuacji, gdy dane pojęcie zostało zdefiniowane przez ustawo- dawcę na użytek konkretnej ustawy. W art. 29 ust. 1 omawianej ustawy wyraźnie określono, że pod pojęciem „nadpłaty” należy rozumieć kwoty nadpłaconych i niena- leżnie uiszczonych podatków. W skład nadpłaty nie mogą zatem wchodzić odsetki. Ustawodawca jest zresztą konsekwentny. Z punktu widzenia matematyki nadpłata odpowiada pojęciu zaległości podatkowej, tyle tylko, że ze znakiem przeciwnym. Dlatego też ustawodawca nie utożsamia zaległych odsetek z zaległością podatkową, wyraźnie rozgraniczając oba pojęcia w artykułach 19, 20 i 31 ust. 1 ustawy o zo- bowiązaniach podatkowych. Skoro odsetki nie wchodzą w skład nadpłat, to przepis dotyczący oprocento- wania tych ostatnich nie może uzasadniać oprocentowania nie zwróconych przez organ podatkowy odsetek, jak trafnie przyjął Naczelny Sąd Administracyjny. Odręb- nym zagadnieniem jest, czy organ podatkowy miał w ogóle podstawę prawną do zwrotu odsetek. Z pewnością podstawy takiej nie zawiera art. 29 ustawy o zobowią- zaniach podatkowych. Analiza innych przepisów wykraczałaby natomiast poza grani- ce rewizji nadzwyczajnej. Przechodząc do kwestii postulowanego przez Ministra Sprawiedliwości opro- centowania wyegzekwowanych, a następnie zwróconych kosztów postępowania eg- zekucyjnego, zauważyć należy, że jest to bardziej postulat de lege ferenda, niż za- rzut rażącego naruszenia prawa przez Naczelny Sąd Administracyjny. Autor rewizji nadzwyczajnej sam utrzymuje, że kosztów egzekucyjnych nie można zaliczyć do po- 5 datków. Jeżeli tak, to zarzut ich nieoprocentowania nie może odnosić się do art. 29 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, który dotyczy wyłącznie oprocentowania nadpłat podatków. Odwołanie się do art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. również nie może być skuteczne. Po pierwsze, skoro sąd ad- ministracyjny bada legalność decyzji administracyjnej (art. 16 § 2 KPA oraz art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r., Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.), to bierze pod uwagę stan prawny istniejący w chwili jej wydania. Decyzja Izby Skarbowej w T. została wy- dana dnia 28 lutego 1997 r., kiedy wspomniana Konstytucja jeszcze nie obowiązy- wała. Po drugie, czym innym jest konstytucyjne prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona obywatelowi przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej, a czym innym roszczenie o odsetki, wynikające z ustawy o zobo- wiązaniach podatkowych. Naprawieniu szkody służy droga cywilnoprawna, w tym powództwo z art. 417 KC. Wskazał na to już Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 października 1990 r., III SA 705/90, wyjaśniając między innymi, że niedo- trzymanie przez organ podatkowy terminu z art. 29 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych może uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę wyni- kłą z pozbawienia podatnika możliwości korzystania z bezprawnie przetrzymanej kwoty (OSP 1992 r. z. 3, poz. 60 z aprobującą glosą Bogumiła Brzezińskiego). Nie można zatem przyjąć, że treść art. 29 ustawy o zobowiązaniach podatkowych poz- bawiła podatnika konstytucyjnego prawa do naprawienia szkody. Po trzecie wresz- cie, zasady konstytucyjne - łącznie z zasadą państwa prawnego - mogą być wska- zówką przy interpretacji przepisów wątpliwych, nie mogą natomiast prowadzić do odczytania przepisów jasno sformułowanych w sposób sprzeczny z ich treścią. Mając na uwadze, że powołane w rewizji nadzwyczajnej przepisy nie dawały podstaw do naliczania w postępowaniu administracyjnym oprocentowania od zwró- conych odsetek i kosztów postępowania egzekucyjnego, bezprzedmiotowe stały się wywody jej autora na temat sposobu zarachowania tego oprocentowania. W tej sytuacji nie zachodzi potrzeba ustosunkowania się do tezy o stosowaniu w postę- powaniu administracyjnym art. 451 KC. Na koniec Sąd Najwyższy pragnie zauważyć, że podstawą rewizji nadzwy- czajnej może być tylko naruszenie prawa w stopniu rażącym (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym). O rażącym naruszeniu prawa mówi się przede wszystkim wówczas, gdy proste zestawienie treści przepisu 6 prawa z treścią zaskarżonego wyroku wskazuje na ich wzajemną sprzeczność. W przypadku różnicy poglądów co do wykładni danego przepisu, przyjęcie jednego z nich z reguły nie może być kwalifikowane jako rażące naruszenie prawa. Uwzględniając wszystkie przytoczone wyżej okoliczności Sąd Najwyższy od- dalił rewizję nadzwyczajną na podstawie art. 39312 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu ukła- dowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) oraz w związku z art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet- nia 1997 r., (Dz.U. Nr 78, poz. 483). ========================================