Art. 68 kodeksu karnego określa zasady dotyczące warunkowego umorzenia postępowania karnego oraz sytuacje, w których sąd może lub musi podjąć to postępowanie ponownie. W paragrafie 1 wskazuje, że sąd jest zobowiązany do podjęcia postępowania, jeśli sprawca popełnił w okresie próby umyślne przestępstwo, za które był wcześniej prawomocnie skazany. Oznacza to, że popełnienie nowego umyślnego przestępstwa w trakcie próby automatycznie uruchamia proces wznowienia postępowania. Paragraf 2 dopuszcza sąd do podjęcia postępowania, również gdy sprawca rażąco narusza porządek prawny, choć nie popełnił przestępstwa wymienionego w paragrafie 1. W szczególności dotyczy to uchylania się od dozoru, niewykonania obowiązków lub środków orzeczonych przez sąd, czy też niewykonania ugody zawartej z pokrzywdzonym. Paragraf 2a precyzuje, że warunkiem koniecznym do podjęcia postępowania z powodu naruszeń z paragrafu 2 jest wcześniejsze pisemne upomnienie sprawcy przez sądowego kuratora zawodowego, chyba że istnieją szczególne względy przemawiające przeciwko temu. Paragraf 3 mówi z kolei o możliwości podjęcia postępowania, jeśli sprawca rażąco naruszył porządek prawny po wydaniu orzeczenia o warunkowym umorzeniu, ale przed jego uprawomocnieniem, zwłaszcza jeśli w tym czasie popełnił przestępstwo. Na koniec paragraf 4 ustala termin, w jakim można podjąć warunkowo umorzone postępowanie, wynoszący maksymalnie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby.
Przepis ma zastosowanie w sytuacjach, gdy postępowanie karne zostało warunkowo umorzone na okres próby, a sąd obserwuje zachowanie warunkowo umorzonego sprawcy. Podejmowanie decyzji przez sąd zależy od wystąpienia określonych przesłanek, takich jak popełnienie nowego umyślnego przestępstwa w okresie próby, rażące naruszenia obowiązków lub porządku prawnego bądź niewykonanie orzeczonych środków. Przepis czyni rozróżnienie pomiędzy obligatoryjnym a fakultatywnym podjęciem postępowania w zależności od charakteru naruszeń i zachowania się sprawcy. W szczególności istotne jest uprawnienie kuratora do wystosowania pisemnego upomnienia w celu poprawy zachowania, co stanowi warunek podjęcia dalszych kroków przez sąd. Normy tego art. są stosowane w praktyce sądowej w celu ochrony interesów wymiaru sprawiedliwości, a także zapobiegania bezkarności w razie nadużyć podczas okresu próby.
Przykładowo wyobraźmy sobie sytuację, gdy osoba, której postępowanie karne zostało warunkowo umorzone na okres próby 2 lat, popełnia w tym czasie drobne wykroczenie, za które jest karana mandatem, jednak nie uchyla się od dozoru i wykonuje wszystkie nałożone obowiązki. W takim przypadku sąd nie musi podjąć postępowania, gdyż brak jest przewidzianych w art. 68 naruszeń istotnych dla warunkowego umorzenia. Z kolei inny sprawca popełnia poważne umyślne przestępstwo, np. kradzież, w trakcie okresu próby – wówczas sąd obligatoryjnie podejmuje postępowanie karne. Jeszcze inna osoba, mimo obowiązku, uchyla się od dozoru i nie wykonuje środków kompensacyjnych, na co kurator zawodowy wystosowuje pisemne upomnienie. Jeśli działania naprawcze nie następują, sąd może podjąć postępowanie zgodnie z art. 68 § 2 i § 2a. Posługiwanie się tym przepisem umożliwia sądom elastyczne reagowanie na różne przewinienia w okresie próby.
W praktyce przy stosowaniu art. 68 często pojawiają się pewne nieporozumienia. Jednym z nich jest mylenie sytuacji obligatoryjnego podjęcia postępowania (pars. 1) z możliwością jego podjęcia (pars. 2 i pars. 3). To może prowadzić do nadmiernej lub niewłaściwej interpretacji zachowań sprawcy. Kolejnym błędem jest pomijanie wymogu pisemnego upomnienia przez kuratora zawodowego, co jest formalnym i koniecznym warunkiem podejmowania działań na podstawie paragrafu 2a. Nierzadko sąd lub strony postępowania nie zwracają też uwagi na termin 6 miesięcy od zakończenia okresu próby, po którym warunkowo umorzone postępowanie nie może być już podjęte, co może skutkować bezskutecznym działaniem procesowym. Znaczenie ma też właściwe rozróżnienie pomiędzy przestępstwami umyślnymi a innymi czynami, bo to warunkuje różne tryby reakcji sądu. Dlatego szczegółowe znajomości art. 68 KK i jego prawidłowe stosowanie jest istotne dla zachowania skuteczności i sprawiedliwości postępowania karnego. W przypadku indywidualnych wątpliwości dotyczących zastosowania tego przepisu wskazana jest konsultacja z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.