Art. 167.

Artykuł 167 Kodeksu postępowania karnego formułuje jedną z podstawowych zasad procesu karnego, dotyczącą inicjatywy dowodowej w postępowaniu. Zgodnie z tym przepisem dowody w sprawie karnej mogą być przeprowadzane na dwa sposoby: na wniosek stron postępowania albo z urzędu, czyli z inicjatywy organu prowadzącego postępowanie. Oznacza to, że nie tylko oskarżyciel i oskarżony (lub jego obrońca) mają prawo domagać się przeprowadzenia określonego dowodu, lecz również sąd lub prokurator mogą samodzielnie zdecydować o jego przeprowadzeniu, jeżeli uznają to za konieczne dla wyjaśnienia sprawy. Przepis ten wyraża zasadę oficjalności postępowania dowodowego, w myśl której ustalenie prawdy materialnej nie jest pozostawione wyłącznie w gestii stron, lecz stanowi także obowiązek organu procesowego. Art. 167 stanowi punkt wyjścia dla całego rozdziału Kodeksu postępowania karnego poświęconego dowodom i sposobowi ich przeprowadzania.

Przepis znajduje zastosowanie na każdym etapie postępowania karnego, w którym zachodzi potrzeba ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a więc zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i przed sądem. Wniosek dowodowy może złożyć każda ze stron postępowania, w tym oskarżyciel publiczny lub prywatny, oskarżony, obrońca, a w postępowaniu przygotowawczym również pokrzywdzony działający jako strona. Organ prowadzący postępowanie, czyli prokurator w śledztwie lub dochodzeniu, a sąd w toku postępowania sądowego, może z kolei przeprowadzić dowód z własnej inicjatywy niezależnie od tego, czy którakolwiek ze stron o to wnosiła. Zastosowanie przepisu nie jest ograniczone do konkretnego rodzaju dowodu; dotyczy zarówno dowodów osobowych, jak zeznania świadków czy wyjaśnienia oskarżonego, jak i dowodów rzeczowych oraz dokumentów. Regulacja ta współdziała z innymi przepisami dotyczącymi postępowania dowodowego, które precyzują formalne wymogi wniosku dowodowego oraz przesłanki dopuszczalności lub oddalenia dowodu.

Przykładem praktycznego zastosowania art. 167 może być sytuacja, w której w toku rozprawy karnej obrońca oskarżonego składa wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej, powołując się na wątpliwości co do przyczyny obrażeń pokrzywdzonego. Sąd, rozpoznając ten wniosek, może go uwzględnić i dopuścić dowód zgodnie z żądaniem strony. Może się jednak zdarzyć, że sąd, analizując akta sprawy, sam dostrzeże potrzebę przesłuchania dodatkowego świadka, który nie był wskazany przez żadną ze stron, i z urzędu postanowi o jego wezwaniu, aby wyjaśnić sprzeczności w dotychczasowych zeznaniach. Oba te działania, mimo różnej inicjatywy, mieszczą się w ramach art. 167 i służą temu samemu celowi, czyli rzetelnemu ustaleniu stanu faktycznego sprawy.

W praktyce często pojawia się błędne przekonanie, że sąd lub prokurator ma obowiązek przeprowadzić każdy dowód wskazany przez stronę, podczas gdy art. 167 jedynie wskazuje dopuszczalne źródła inicjatywy dowodowej, a nie gwarantuje automatycznego uwzględnienia wniosku. Innym nieporozumieniem jest mylenie zasady wyrażonej w tym artykule z obowiązkiem dowodzenia własnych twierdzeń, który w procesie karnym obciąża przede wszystkim oskarżyciela, a nie oskarżonego. Zdarza się także, że strony postępowania nie zdają sobie sprawy, iż działanie sądu z urzędu nie oznacza stronniczości, lecz wynika z dążenia do ustalenia prawdy materialnej, co jest odrębnym celem od realizacji interesu procesowego którejkolwiek ze stron. Warto również pamiętać, że przeprowadzenie dowodu z urzędu podlega tym samym zasadom oceny co dowód wnioskowany przez stronę, a jego dopuszczenie lub odmowa musi być uzasadniona. W indywidualnych sprawach, zwłaszcza gdy chodzi o ocenę zasadności wniosku dowodowego lub możliwości działania organu z urzędu, warto skonsultować się z prawnikiem.