Co dokładnie stanowi przepis. Art. 193 § 1 KPK ustanawia obowiązek zasięgnięcia opinii biegłego lub biegłych, gdy ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, czyli wiedzy wykraczającej poza przeciętne doświadczenie życiowe i prawnicze wykształcenie organu procesowego. Paragraf 2 rozszerza katalog podmiotów mogących wydać opinię o instytucje naukowe lub specjalistyczne, na przykład instytuty badawcze, uczelnie czy laboratoria kryminalistyczne. Paragraf 2a nakazuje odpowiednie stosowanie do takich instytucji oraz osób biorących udział w wydaniu ich opinii przepisów dotyczących biegłych, co oznacza między innymi możliwość ich wyłączenia oraz odpowiedzialność za treść wydanej opinii. Paragraf 3 reguluje sytuację, gdy powołano biegłych z różnych specjalności - to organ procesowy decyduje, czy mają oni przeprowadzić badania wspólnie i wydać jedną wspólną opinię, czy też opinie odrębne. Całość przepisu tworzy spójny mechanizm sięgania po wiedzę specjalistyczną w procesie karnym.
Kiedy przepis ma zastosowanie. Przepis znajduje zastosowanie na każdym etapie postępowania karnego, zarówno w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez prokuratora, jak i w postępowaniu sądowym, gdy ustalenie faktu istotnego dla sprawy wymaga wiedzy z zakresu na przykład medycyny, psychiatrii, informatyki, chemii, balistyki czy rachunkowości. Warunkiem zastosowania jest wystąpienie okoliczności mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, której organ procesowy nie jest w stanie samodzielnie ocenić bez wiedzy specjalnej. Przepis stosuje się także wtedy, gdy sprawa jest na tyle złożona technicznie lub naukowo, że pojedynczy biegły nie dysponuje pełnym zakresem kompetencji, co uzasadnia zwrócenie się do instytucji zamiast osoby fizycznej. W praktyce organ - sąd, prokurator lub inny uprawniony podmiot - wydaje postanowienie o powołaniu biegłego lub zwróceniu się do instytucji, określając w nim przedmiot i zakres opinii.
Przykład zastosowania. Wyobraźmy sobie sprawę o spowodowanie wypadku drogowego ze skutkiem śmiertelnym, w której kluczowe znaczenie ma ustalenie prędkości pojazdu w chwili zdarzenia oraz przyczyny zgonu ofiary. Sąd, na podstawie art. 193 § 1 KPK, powołuje biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych, który na podstawie śladów hamowania i uszkodzeń pojazdów określi prędkość i przebieg zdarzenia, oraz biegłego lekarza sądowego, który ustali przyczynę i mechanizm zgonu. Ponieważ obie dziedziny są od siebie niezależne, sąd, zgodnie z art. 193 § 3 KPK, poleca im wydanie opinii odrębnych. Gdyby jednak sprawa wymagała ścisłej współpracy specjalistów, na przykład w analizie toksykologiczno-medycznej, sąd mógłby zdecydować o wydaniu jednej wspólnej opinii.
Częste nieporozumienia. Częstym błędem jest mylenie roli biegłego z rolą świadka - biegły nie zeznaje o faktach, lecz dostarcza organowi wiedzy specjalistycznej potrzebnej do oceny dowodów, a jego opinia podlega swobodnej ocenie sądu na równi z innymi dowodami. Niesłuszne jest przekonanie, że każda opinia wymaga powołania biegłego indywidualnego - art. 193 § 2 KPK wyraźnie dopuszcza zlecenie opinii instytucji, co bywa korzystniejsze przy złożonych, wieloaspektowych badaniach. Błędem jest również pomijanie odpowiedniego stosowania przepisów o biegłych do instytucji naukowych na podstawie § 2a, co prowadzi do wątpliwości co do bezstronności osób faktycznie sporządzających opinię w imieniu takiej instytucji. Strony postępowania niekiedy mylnie zakładają, że opinia biegłego jest dla sądu wiążąca, podczas gdy to sąd ostatecznie ocenia jej wiarygodność i moc dowodową, mogąc dopuścić kolejną opinię, jeśli uzna dotychczasową za niepełną lub niejasną. W sprawach indywidualnych, zwłaszcza przy sporze co do wyboru biegłego lub treści opinii, warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
