Artykuł 624 Kodeksu postępowania karnego przyznaje sądowi kompetencję do zwolnienia oskarżonego lub oskarżyciela posiłkowego, w całości lub w części, z obowiązku zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych. Nie jest to obowiązek sądu, lecz uprawnienie o charakterze uznaniowym, z którego sąd korzysta wtedy, gdy uiszczenie kosztów byłoby dla danej osoby zbyt uciążliwe ze względu na jej sytuację rodzinną, majątkową i wysokość osiąganych dochodów. Ustawodawca dopuszcza również zwolnienie z kosztów wtedy, gdy nie przemawiają za tym trudności finansowe, lecz ogólne względy słuszności, co daje sądowi pewien margines oceny okoliczności konkretnej sprawy. Paragraf 2 tego artykułu rozszerza opisaną regułę na oskarżyciela prywatnego, ale wyłącznie w sytuacji, gdy sprawę rozpoznano bez zachowania wymagań określonych w art. 621 § 1, a więc bez uprzedniego uiszczenia przez niego zryczałtowanej równowartości wydatków.
Przepis znajduje zastosowanie na etapie orzekania o kosztach postępowania, a więc zwykle w wyroku kończącym sprawę lub w postanowieniu wydawanym po jego uprawomocnieniu. Sąd bierze wówczas pod uwagę realną sytuację majątkową i rodzinną osoby zobowiązanej do poniesienia kosztów, w tym jej dochody, liczbę osób pozostających na utrzymaniu, stan zdrowia czy sytuację życiową. Podstawą oceny mogą być dokumenty złożone przez stronę, jej oświadczenie majątkowe lub okoliczności ustalone w toku postępowania. Zastosowanie przepisu jest szczególnie częste w sprawach, w których oskarżony został skazany, lecz jego sytuacja materialna jest wyraźnie trudna, a egzekwowanie kosztów pogłębiałoby jego problemy życiowe.
Przykładowo osoba samotnie wychowująca dzieci, zatrudniona na część etatu za wynagrodzeniem minimalnym, zostaje skazana za drobne przestępstwo i obciążona kosztami sądowymi w wysokości kilkuset złotych. Jeżeli z akt sprawy wynika, że jej dochody ledwie pokrywają bieżące potrzeby rodziny, sąd może na podstawie art. 624 § 1 KPK zwolnić ją częściowo lub w całości z obowiązku zapłaty tych kosztów. Podobnie może postąpić wobec oskarżyciela posiłkowego, który mimo wygranej sprawy znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie jest w stanie ponieść kosztów procesowych przypadających na Skarb Państwa. W praktyce sąd uzasadnia takie rozstrzygnięcie odwołaniem się do konkretnych okoliczności ujawnionych w toku postępowania.
Częstym błędem jest utożsamianie zwolnienia z kosztów sądowych z darowaniem kary lub grzywny orzeczonej w wyroku - artykuł 624 dotyczy wyłącznie kosztów sądowych, nie zaś sankcji karnych. Innym nieporozumieniem jest przekonanie, że zwolnienie następuje automatycznie wraz z ubóstwem strony, podczas gdy zawsze wymaga to konkretnej decyzji sądu, wydanej po ocenie okoliczności sprawy, często na wniosek zainteresowanego. Warto też odróżniać instytucję zwolnienia z kosztów od rozłożenia ich na raty lub odroczenia terminu płatności, które regulują odrębne przepisy. W sprawach indywidualnych, zwłaszcza przy formułowaniu wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, zasadne jest skonsultowanie się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
