II GSK 981/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia del. WSA Marek Sachajko (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P. w G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 1922/21 w sprawie ze skargi P. w G. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 26 kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od P. w G. na rzecz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 192/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej – "Sąd pierwszej instancji" lub "WSA"), działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej – "p.p.s.a."), oddalił skargę P. w G. (dalej – "strona" lub "strona skarżąca kasacyjnie") na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej – "organ") z dnia 26 kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło P. w G., zaskarżając powyższy wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie:

- art. 65 ustawy - Kodeks cywilny (dalej – "k.c.") w związku z art. 627 k.c. poprzez przyjęcie, że uczestniczka postępowania – E.K. (dalej – uczestniczka) w okresie od dnia 2 stycznia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2013 r. wykonywała usługi na podstawie umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zlecenia - a nie zgodnie z wolą stron - na podstawie umowy o dzieło i w związku z tym podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu;

- art. 734 k.c. - 750 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie wobec nieuprawnionego uznania, że umowa zawarta przez stronę skarżącą z uczestniczką jest umową o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu i w konsekwencji nieuprawnione stwierdzenie istnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego uczestniczki z tytułu tej umowy;

- art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez jego zastosowanie w niniejszej sprawie, podczas gdy uczestniczka nie spełniała warunków do objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym przewidzianych w tym przepisie.

W oparciu o powyższe zarzuty strona skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Rozpoznając sprawę skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, podlega zatem oddaleniu.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., nie zachodzą też przesłanki wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenie oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania na podstawie art. 189 p.p.s.a.

Wobec powyższego sprawa podlegała rozpoznaniu - stosownie do regulacji zawartej w art. 183 § 1 p.p.s.a. - w granicach skargi kasacyjnej tzn. na zasadzie związania sformułowanymi w środku zaskarżenia podstawami kasacyjnymi (zakres których określają przepisy art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a) i ich uzasadnieniem (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny sporządzając uzasadnienie miał na uwadze przepis art. 193, zdanie drugie, p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Przytoczona regulacja szczególna uzasadnia przyjęcie, że ustawodawca wyłączył odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 p.p.s.a. i tym samym dał sądowi kasacyjnemu możliwość ograniczenia pisemnych motywów rozstrzygnięcia do oceny podstaw kasacyjnych - z pominięciem przedstawienia ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej prezentowanej w sprawie przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.

Ocenę poszczególnych zarzutów należy poprzedzić uwagą, że na ich tle wyłania się problem prawny - dotyczący prawidłowości oceny charakteru umowy i jej klasyfikacji prawnej jako umowy o dzieło, umowy zlecenia albo innych umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia - który w sprawach na tle podobnego stanu faktycznego i prawnego (w sprawach ze skarg kasacyjnych P. w G.) wielokrotnie był przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. m.in. wyroki z 14 lutego 2023 r., w sprawach o sygn. akt II GSK 1225/22; II GSK 449/22 II GSK 1065/22).

Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie - podzielając zasadnicze motywy tych wyroków, uznając że znajdują one odniesienie również w okolicznościach rozpoznawanej sprawy - przede wszystkim za nietrafny uznał zarzut wadliwego zastosowania w sprawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej.

Przepis ten stanowi, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osobami z nimi współpracującymi.

Badanie prawidłowości zastosowania przytoczonego przepisu wymaga przypomnienia, że uchybienie prawu materialnemu przez niewłaściwe zastosowanie/niezastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej (por. postanowienie SN z dnia 15 października 2001 r., I CKN 102/99).

W świetle przytoczonego art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej nie ulega wątpliwości, że do sfery koniecznych do ustalenia okoliczności faktycznych należy ocena charakteru umowy, na podstawie której praca była wykonywana.

Jednakże ustalenie tych okoliczności - które przesądzają o poprawności stosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, jako przepisu prawa materialnego, regulującego obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego - sprowadza się do oceny charakteru umowy zawartej w konkretnym przypadku, zależy zatem od "klasyfikacji prawnej" umowy, czyli prawidłowości zastosowania odpowiedniego przepisu Kodeksu cywilnego (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2020 r. sygn. II GSK 1136/20).

Z treści zarzutów naruszenia materialnoprawnych przepisów Kodeksu cywilnego, tj. art. 627, art. 734 - art. 750 tej ustawy, wynika, że strona skarżąca kasacyjnie kwestionuje prawidłowość ich zastosowania. Zmierza do podważenia stanowiska Sądu pierwszej instancji, że przedmiotowa w sprawie umowa - nazwana przez strony umową o dzieło, wykonanie której polega na "opracowywaniu i wydawaniu orzeczeń o stopniu niepełnosprawności zgodnie z obowiązującym trybem, przewidzianym w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności" - zasadnie zaklasyfikowana została jako umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, dotyczące zlecenia.

Przypomnieć zatem trzeba, że zgodnie z art. 627 k.c. przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia.

Według art. 734 § 1 k.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie.

Art. 750 k.c. stanowi zaś, że do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami. Dodać przy tym trzeba, że obowiązek wykonania nakazu z art. 750 k.c., wskazuje na wymóg odpowiedniego zastosowania przepisów o zleceniu, a subsumcja zawartej umowy pod przepis art. 750 k.c. nie czyni takiej umowy umową zlecenia, w rozumieniu art. 734 k.c. (vide: L. Ogiegło [w:] System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań - część szczegółowa, Tom 7, s. 573 i nast.).

Analiza pisemnych motywów zaskarżonego wyroku i kontrolowanych decyzji oraz lektura uzasadnienia skargi kasacyjnej wskazują, że strona skarżąca kasacyjnie jak i organy, oraz akceptujący stanowisko organu Sąd pierwszej instancji - odwołując się do poglądów judykatury - prezentują zbieżne stanowisko co do cech charakterystycznych umów o działo, umów zlecenia i umów o świadczenie usług. Interpretacja przytoczonych przepisów Kodeksu cywilnego nie jest więc sporna. Istota sporu - jak już wskazano - ogranicza się do zbadania prawidłowości oceny przedmiotowej oceny jako umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksy cywilnego dotyczące zlecenia.

W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, w skardze kasacyjnej brak jest przekonujących argumentów podważających dokonaną w sprawie, a wskazaną w uzasadnieniu szczegółowo w wyroku Sądu pierwszej instancji, klasyfikację przedmiotowej umowy.

Poza sporem bowiem przedmiotem umowy było opracowywanie i wydawanie orzeczeń o niepełnosprawności, zgodnie z obowiązującym w tym przedmiocie rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy o Polityki Społecznej, które reguluje szczegółowe zasady orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (§ 1 umowy). Czas trwania umowy to okres od 2 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. (§ 2 umowy). Umowne wynagrodzenie przewidziano za opracowanie i wydanie jednego orzeczenia (§ 5 umowy), przy czym wynagrodzenie miało być płatne po przedstawieniu rachunku - określającego liczbę wykonanych orzeczeń (§ 6 umowy).

W tym stanie rzeczy, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, trafna jest ocena, że wykonawcy nie powierzono wykonanie jednego konkretnego dzieła, lecz przedmiotem umowy było de facto wykonywanie przez okres jednego roku tych samych rodzajowo czynności (stosownie do zasad orzekania określonych powołanym aktem wykonawczym).

Umowny zakres obowiązków i czas trwania umowy wskazują ponadto jednoznacznie na cykliczny charakter wykonywanych czynności, wykluczający uznanie ocenianej umowy za umowę o dzieło (por. prawomocny wyrok SA w Gdańsku z 14 października 2015 r., III AUa 735/15).

Wprawdzie, co do zasady, trafne są wywody skargi kasacyjnej, że dla oceny umowy jako umowy o dzieło istotny jest umowny rezultat działań przyjmującego zamówienie.

Rzeczywiście, w praktyce obrotu gospodarczego wskazuje się, że w odróżnieniu od umowy zlecenia czy umowy o świadczenie usług, umowa o dzieło wymaga, by czynności przyjmującego zamówienie doprowadziły do konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu.

Jednakże w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest przyjęcie, że opracowywanie i wydawanie przez wykonawcę umowy orzeczeń o stopniu niepełnosprawności - jako dokument o ustaleniu lub odmowie ustalenia niepełnosprawności - nie odróżnia się od innych rezultatów tego typu pracy. W tym znaczeniu efekt wykonania umowy nie ma indywidualnego charakteru - typowego dla dzieła (por. wyrok SN z 14 listopada 2013 r. II UK 115/13).

Wobec faktu wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez zespoły orzekające według zasad i w trybie ściśle określonym przepisami prawa (o czym wprost stanowi przedmiotowa umowa) - uzasadnione jest też stanowisko Sądu pierwszej instancji, że strona skarżąca błędnie utożsamia wykonanie zobowiązania, zgodnie z umową i na jej podstawie, z rezultatem, o którym mowa w umowie o działo.

Nawet bowiem mając na uwadze umowne zastrzeżenie, że wykonawca nie mógł powierzyć wykonania umowy innej osobie i nawet przyjmując, że wynikiem wykonania umowy powinien być pewien rezultat (orzeczenie) przyszły, z góry określony, obiektywnie osiągalny i jest możliwości zastosowania przepisów o rękojmi za wady - Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że w przypadku opracowywania i wydawania orzeczeń według ściśle określonych prawem zasad nie można mówić o pełnej samodzielności wykonawcy zamówienia, czy o twórczym charakterze rezultatu podjętych działań. Bez tych elementów zakwalifikowanie przedmiotowej umowy jako umowy o dzieło nie mogło mieć miejsca. Strona skarżąca kasacyjnie pomija fakt, że umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia, także może stanowić, że przedmiotem starań wykonawcy ma być osiągnięcie określonego efektu/rezultatu.

Tak więc nie można więc zaaprobować poglądu autora skargi kasacyjnej, że oceniana w rozpoznawanej sprawie umowa "nosiła wszelkie znamiona umowy o dzieło".

Z podanych powodów zarzut niewłaściwego zastosowania art. 627 Kodeksu cywilnego oraz art. 734 i art. 750 powołanej ustawy, nie mógł być uznany za skuteczny.

Zarzutu wadliwej oceny charakteru przedmiotowej w sprawie umowy nie usprawiedliwia też oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu art. 65 Kodeksu cywilnego.

Stanowi on, że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje (§ 1). W umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu (§ 2).

Nie ulega zatem kwestii, że zarówno organ, jak i sąd administracyjny - w sprawach przedmiotem których jest ustalenie podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu - nie są związane nazwą umowy zawartej między stronami umowy, lecz mogą i powinny ocenić charakter zawartych w niej postanowień z punktu widzenia regulacji zawartej w art. 66 ust. 1 pkt. 1 lit. e ustawy o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przywołany przepis art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego - w zakresie, w jakim daje pierwszeństwo kryterium zamiaru stron i celu, jaki stronom przyświecał przy zawieraniu umowy - nie mógł znaleźć zastosowania. Nie powinno bowiem budzić wątpliwości, że - nawet jeżeli taki byłby zgodny zamiar kontrahentów - strony umów nie mogą oświadczeniem woli kształtować swych obowiązków odmiennie, niż wynika to z przepisów administracyjnego prawa materialnego (por. wyrok NSA z 5 stycznia 2021 r., II GSK 1604/18).

Z tych wszystkich względów podstawy, na których oparto skargę kasacyjną, nie uzasadniają wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku. Skarga kasacyjna nie mogła więc zostać uwzględniona.

Naczelny Sąd Administracyjny – z perspektywy proceduralnej - zwraca uwagę na znajdujący się w aktach sądowych dokument sporządzony przez Urząd Stanu Cywilnego w S. – Odpis skrócony aktu zgonu wskazujący, że uczestniczka postępowania sądowego zmarła dnia 3 lutego 2022 r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego brak było normatywnych podstaw do zwieszenia postępowania sądowego, a to z tego powodu, że osobisty charakter prawa o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego sprawia, że prawo to nie należy do spadku, jako ściśle związane z osobą zmarłego, a więc dotyczy spraw związanych z prawami nieprzechodzącymi na następców prawnych (art. 922 § 2 k.c., zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 1985 r., III CZP 16/85, OSNCP1985nr 12, poz. 195; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2017 r., II UK 360/16, Legalis nr 1683863).

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 265).