II GSK 950/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Kręcisz Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia del. WSA Jacek Czaja (spr.) protokolant Justyna Mordwiłko-Osajda po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 2386/18 w sprawie ze skargi S. Z. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego z dnia 3 października 2018 r. nr DZP-II-604-228/18 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od S. Z. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

I.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 listopada 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 2600/16, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę S. Z. (dalej: skarżący) na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego z dnia 3 października 2018 r. nr DZP-II-604-228/18 w przedmiocie wyniku egzaminu adwokackiego.

II.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył skarżący i zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, jak też zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania.

W skardze kasacyjnej, na podstawie art. 174 pkt. 1 i pkt. 2 p.p.s.a., zarzucono:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 558 par. 1 k.c. przez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten dotyczy wyłącznie konsumentów w sytuacji braku ustawowych ograniczeń zastosowania tego przepisu między przedsiębiorcami w zakresie, w jakim strony mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmi rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć;

2) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 394 par. 1 k.c. w zw. z art. 353 [1] k.c. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że jedyną podstawą przewidzianą w kodeksie cywilnym do żądania zapłaty w podwójnej wysokości jest przepis art. 394 par. 1 k.c., w sytuacji kiedy również na mocy zasady swobody umów (353[l]k.c.) strony mogą umówić się na zapłatę w podwójnej wysokości;

3) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 353 [1] k.c. przez jego niezastosowanie

i w konsekwencji dokonanie analizy sporządzonego przez skarżącego projektu umowy z całkowitym pominięciem zgodności tego projektu z zasadą swobody umów;

4) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. oraz art. 405 - 414 k.c. (bezpodstawne wzbogacenie), poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w przypadku uznania za słuszne założeń egzaminowanego, druga strona umowy powołując się na niezgodność tych zapisów z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.) mogłaby dochodzić ich unieważnienia jako prowadzących do bezpodstawnego wzbogacenia, nie zważając na okoliczność, że uczestnicy profesjonalnego obrotu są uprawnieni w drodze umowy do dokonania takich wzajemnych ustaleń;

5) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 78d ust. 9 PrAdw, 78d ust. 1 PrAdw w zw. art. 78e ust. 2 PrAdw, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na braku

merytorycznego rozpoznania sprawy pod względem oceny poprawności rozwiązania przez skarżącego zadania z zakresu prawa gospodarczego, z uwzględnieniem ustawy, a w zamian tego jedynie powielenie stanowiska organu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

III.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, gdyż podniesione w niej zarzuty nie są zasadne.

Przede wszystkim należy zauważyć, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw uzasadniających stwierdzenie nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), jak też nie występują przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania - art. 189 p.p.s.a. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Przepis ten określa zakres ustawowego obowiązku uzasadnienia z urzędu wyroku oddalającego skargę kasacyjną, modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Wskazany przepis szczególny umożliwia ograniczenie zakresu uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, NSA w rozpoznawanej sprawie ograniczył rozważania do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia.

Zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszenie prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.); naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).

Określenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, ma w postępowaniu kasacyjnym istotne znaczenie, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny nie może poddać merytorycznej ocenie wadliwie postawionych zarzutów skargi kasacyjnej. Wskazana zasada wynika z ustawowo określonego modelu kontroli instancyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w ramach którego rozpoznanie sprawy przez NSA ogranicza się do oceny trafności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, wykluczając ponowne rozpoznanie sprawy w całości - art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 78d ust. 9, 78d ust. 1 w zw. art. 78e ust. 2 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 1184), zauważyć należy, że autor skargi kasacyjnej naruszenie tych przepisów wiąże z niewłaściwym ich zastosowaniem, polegającym na "braku merytorycznego rozpoznania sprawy pod względem oceny poprawności rozwiązania przez skarżącego zadania z zakresu prawa gospodarczego, z uwzględnieniem ustawy, a w zamian tego jedynie powielenie stanowiska organu".

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej lakonicznie wskazano - poza rozbudowaną analizą przepisów prawa cywilnego, niedotyczącej omawianych wzorców kontroli - na "obowiązek kompleksowego sformułowania zasad oceny oraz uzasadnienia". Podniesiono nadto, że ocenę pozytywną zdający może uzyskać także wówczas, gdy jego praca "nie w pełni" odpowiada kryteriom wymienionym w art. 78e ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze. Skarżący kasacyjnie zauważył przy tym, że stopniowalność ocen nakłada na egzaminatorów i komisję obowiązek wszechstronnego zbadania i rozważenia wpływu popełnionych błędów na ocenę pracy, co nie zostało w ramach spornej oceny zachowane a WSA również to pominął.

Podkreślić należy, że wskazany w skardze kasacyjnej wzorzec kontroli - art. 78d ust. 1 Prawa o adwokaturze, stanowi, że egzamin adwokacki polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu adwokackiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. Natomiast w przywołanym przez skarżącego art. 78e ust. 2 ustawy Prawa o adwokaturze, ustawodawca określił tryb i kryteria oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej egzaminu adwokackiego. Zgodnie z tym przepisem, oceny tej dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

W kontekście analizowanego zarzutu przypomnieć należy, że naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie stanowi - co do zasady - błąd subsumcji, polegający na niezasadnym uznaniu przez organ stosujący prawo, że ustalony stan faktyczny odpowiada hipotezie danej normy prawnej. Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego wymagał więc wykazania, na czym konkretnie polegało naruszenie art. 78d ust. 1 w zw. art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze i jak właściwie wskazane normy należało zastosować. Tymczasem przedstawiony w tym zakresie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej argument sprowadza się do tezy, że nie zostały zachowane "warunki oceniania" zadania egzaminacyjnego, co nie spełnia wymagań prawidłowo skonstruowanego zarzutu skargi kasacyjnej.

Poziom przygotowania prawniczego - w rozumieniu art. 78d ust. 1 Prawa o adwokaturze - osoby zdającej egzamin adwokacki podlega weryfikacji w trakcie tego egzaminu, co jest przedmiotem oceny wyspecjalizowanego organu, jakim jest komisja egzaminacyjna powołana do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego - według ustawowo określonej formuły egzaminacyjnej (art. 78 ust. 1 i 2 Prawa o adwokaturze). Egzamin składa się z pięciu części pisemnych i polega na rozwiązaniu zadania przygotowanego na potrzeby tego egzaminu, podlegającego ocenie dokonywanej niezależnie od siebie przez dwóch egzaminatorów z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, a pozytywny wynik otrzymuje osoba zdająca, która z każdej części egzaminu otrzymała ocenę pozytywną.

Skuteczne sformułowanie zarzutu naruszenia art. 78d ust. 1 i art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze musi więc zostać powiązane z wykazaniem niewypełnienia zawartych w tych przepisach przesłanek stosowania właściwych norm prawa materialnego, czego w skardze kasacyjnej nie dokonano. Jak bowiem wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, podniesione w sprawie zarzuty przede wszystkim sprowadzają się do analizy poprawności sporządzonej przez skarżącego pracy egzaminacyjnej (punkty 1-4 petitum skargi kasacyjnej), w ramach zadania obejmującego przygotowanie umowy w obrocie gospodarczym. W tym zakresie skarżący kasacyjnie odniósł się do meritum zadania i treści pisemnej pracy egzaminacyjnej, formułując zarzuty naruszenia przez sąd pierwszej instancji szeregu przepisów kodeksu cywilnego, co miało być rezultatem błędnej wykładni bądź niewłaściwego zastosowania przepisów art. 558 § 1, 394 § 1, 3531, 5, 405-414 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 1360), które skarżący w ramach zadania egzaminacyjnego interpretował odmiennie.

Jest oczywiste, że sąd pierwszej instancji wskazanych przepisów nie stosował, bowiem ich stosowanie - zresztą jedynie hipotetyczne - jest elementem rozwiązania każdej z części egzaminu adwokackiego, co poddane jest ocenie komisji egzaminacyjnej, dokonywanej z punktu widzenia ustawowego kryterium oceny, a mianowicie zastosowania właściwych przepisów prawa oraz umiejętności interpretacji tych przepisów przez osobę zdającą egzamin (art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze).

Podzielić należy pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II GSK 411/18, że sąd administracyjny nie pełni roli "komisji egzaminacyjnej trzeciej instancji", dokonującej kolejnej merytorycznej oceny pracy egzaminacyjnej, a jedynie kontroluje, czy dokonując tej oceny i wydając zaskarżoną decyzję organy działały zgodnie z prawem. Pogląd ten uwzględnia specyfikę kontrolowanego postępowania, które ma charakter zgoła odmienny od typowych postępowań administracyjnych. Celem działania komisji egzaminacyjnej nie jest bowiem rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej, lecz wypełnienie zadania Państwa w zakresie nadzoru na zawodami zaufania publicznego (art. 17 ust. 1 Konstytucji), poprzez sprawdzenie stopnia przygotowania prawniczego osób chcących wykonywać taki zawód i przystępujących w tym celu do właściwego egzaminu. Kontrola sądowoadministracyjna stosownej uchwały komisji egzaminacyjnej wynika z woli ustawodawcy. Komisja egzaminacyjna stoi więc na straży interesu publicznego, dokonując - dla jego ochrony - weryfikacji przygotowania prawniczego osób chcących wykonywać zawód zaufania publicznego. Raz jeszcze podkreślić należy, że właściwa komisja egzaminacyjna działa w tym zakresie jako wyspecjalizowany podmiot, weryfikujący merytoryczne przygotowanie kandydatów do wykonywania prawniczych zawodów zaufania publicznego (zob. m.in. wyroki NSA: z 15 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 1754/18; z 19 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2333/11; z 10 lipca 2012 r. sygn. akt II GSK 195/12).

Skoro w rozpoznawanej sprawie sąd pierwszej instancji zaaprobował stanowisko wyrażone przez Komisję II Stopnia w spornej uchwale, uznając, że nie można zgodzić się z zarzutem, że ocena pracy egzaminacyjnej została dokonana bez należytego odniesienia się do celu przeprowadzenia tego egzaminu wskazanego w treści art. 78d ust. 1 w zw. z art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze, to wobec braku skutecznie sformułowanych zarzutów odnośnie tej oceny, skarga kasacyjna nie mogła być uznana za zasadną.

Podkreślić także należy, że nie jest trafny pogląd autora skargi kasacyjnej, jakoby zdający mógł uzyskać ocenę pozytywną także wówczas, gdy praca egzaminacyjna "nie w pełni" odpowiada kryteriom wymienionym w art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze. Pogląd taki nie zasługuje na aprobatę, gdyż jego uwzględnienie pozwalałoby na dopuszczenia do zawodu adwokata osób nieprzygotowanych do świadczenia pomocy prawnej, co jest oczywiście sprzeczne z interesem publicznym, o którym mowa w art. 17 ust. 1 Konstytucji. Zauważyć jednak trzeba, że spełnienie egzaminacyjnego kryterium należytego przygotowania prawniczego do zawodu adwokata, odnosić należy do pewnego niezbędnego poziomu wiedzy i umiejętności, a mając na uwadze ten punkt widzenia, jest oczywiste, że stopień spełnienia tego kryterium może być różny, co znajduje odzwierciedlenie w ustawowo określonej skali ocen stosowanych przy ocenie pisemnych prac egzaminacyjnych (art. 78e ust. 4 pkt 1 a-d Prawa o adwokaturze).

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia przepis art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r., poz. 265).